Fernando Savater 2

Ethiek nu! : een filosofie voor het moderne leven
Bijleveld 2013, 158 pagina's - € 18,50

Oorspronkelijke titel: Ética de urgencia (2012)

Wikipedia: Fernando Savater (1947)

Korte beschrijving
Dit nieuwe boek van de Spaanse filosoof Savater bestaat uit een achttiental relatief korte stukken over hedendaagse morele problemen en daaraan gerelateerde politieke vraagstukken. Het zijn voordrachten die Savater recentelijk heeft gehouden aan twee middelbare scholen in Spanje. Ze bevatten, beknopt en duidelijk, Savaters boodschap aan de huidige generatie van jongeren. De meeste essays gaan over de persoonlijke en de sociale vrijheid die door technologische vernieuwing enorm is toegenomen. Die biedt mogelijkheden, maar er zijn ook gevaren. Savater schrijft uiteraard over het internet, Facebook en de robotica, steeds in de veronderstelling dat onze morele traditie geen eenvoudige waarheid bevat, maar toont hoe cruciaal discussie en communicatie is. De teksten zijn geschreven zonder theoretische uitweidingen, zijn stimulerend en toegankelijk voor jong en oud.

Fragment uit de Inleiding - Bij wijze van aanloop : twintig jaar na "Het goede leven"
Waar de esthetiek gaat over zaken die veranderen, die komen en weer gaan, wijdt de ethiek zich aan dingen die bestendig zijn en nooit helemaal verdwijnen. Ethiek gaat over zaken die eeuw na eeuw voor de mens even belangrijk blijven.
Om die reden is het voor ons net zo goed interessant als voor de oude Grieken om de Ethica Nicomachea van Aristoteles te lezen. Aristoteles leefde tussen 384 en 322 voor Christus, en hij schreef zijn werk dus meer dan twintig eeuwen geleden, maar hij behandelt daarin onderwerpen die ons nog steeds bezighouden. Zijn boek blijft ons boeien, omdat het fundament en de betekenis van de ethiek in al die tijd niet zijn veranderd.
Als u mij zou vragen om dat fundament en die betekenis te omschrijven, zou ik zeggen dat ethiek te maken heeft met de verplichtingen die wij mensen hebben ten opzichte van andere mensen. Ethiek leert ons dat wij anderen moeten zien als een doel op zichzelf en niet slechts als een middel voor de verwezenlijking van onze eigen doelen. (pagina 16)

Terug naar Overzicht alle titels

Michael Pollan

Een pleidooi voor echt koken : thuiskomen in de keuken
De Arbeiderspers 2013, 415 pagina's - € 29,95

Oorspronkelijke titel: Cooked, a natural history of transformation (2013)

Wikipedia: Michael Pollan (1955) en zijn website 

Korte beschrijving
Nutritionisme is de ideologie van het westerse voedingspatroon. Daarin isoleert de industrie de afzonderlijke voedingsstoffen van een product om ze later extra toe te voegen (calcium) of weg te laten (vet). Helaas hebben al die bewerkingen niet het beoogde effect: welvaartsziekten komen steeds vaker en vroeger voor. Ons eetpatroon bevat veel vlees en voorbewerkt voedsel en te weinig groente en volkorenproducten. De auteur analyseert gezondheidsclaims van voorbewerkte voedingsmiddelen en stelt dat een natuurlijk product meer is dan de som van al die voedingsstoffen. Voedsel is ook cultuur, genot, samen delen en over de samenhang van voedselsoorten in een bepaalde kookstijl is ook nog weinig bekend. De industrialisatie van de landbouw en het gebruik van stikstof, kalium en fosfor als mest heeft een negatief effect op de bodempopulatie en de kwaliteit van de gewassen: voedsel bevat nu minder voedingsstoffen. Pollan pleit voor een voedingspatroon waarin zoveel mogelijk 'echt' (= onbewerkt voedsel) wordt gegeten. Zijn boek biedt veel stof tot nadenken. Met uitvoerig bronnen- en hulpbronnenapparaat en een register.
Voor grotere collecties, opleidingen voedingsleer etc.

Fragment uit de Inleiding - Waarom zouden we koken?
De gedeelde maaltijd is geen kleinigheid. Het is de fundering onder het gezinsleven, de plek waar onze kinderen de kunst van het converseren aanleren en de gewoonten van de beschaving verwerven: delen, luisteren, hun beurt afwachten, verschillen overbruggen, discussiëren zonder irritaties. De zogenoemde 'culturele tegenstellingen van het kapitalisme' - de neiging de stabiliserende sociale omgangsvormen waar het op rust te ondermijnen - zijn tegenwoordig pijnlijk duidelijk aanwezig aan de moderne Amerikaanse eettafels, samen met alle heldergekleurde pakjes die de voedselindustrie daar heeft kunnen posteren.
Dit zijn, daar ben ik me van bewust, nogal boude uitspraken over de centraliteit van koken (en niet-koken) in onze levens, en het past wel om enige nuances aan te brengen. Voor de meesten onder ons is de keus zoals ik die heb doen voorkomen - thuis alles vanaf het begin koken versus fastfood dat door bedrijven is bereid - vandaag de dag lang niet zo scherp. De meesten onder ons bevinden zich ergens tussen deze twee heldere uitersten in op een steeds andere plek, afhankelijk van de dag van de week, de gelegenheid en onze stemming. Afhankelijk van de avond koken we misschien een volledige maaltijd helemaal zelf, gaan we uit eten, laten we iets komen, of koken we 'een beetje'.  Deze laatste optie houdt in dat we gebruikmaken van de diverse en heel nuttige kortere wegen die een industriële voedseleconomie biedt: het pak spinazie in de diepvries, het blik wilde zalm in de provisiekast, het pak kant-en-klare ravioli van de winkel om de hoek of van de andere kant van de wereld. Wat het begrip 'koken' inhoudt bevindt zich in een spectrum, zoals dat al minstens een eeuw het geval is, toen verpakt voedsel in onze keukens verscheen en de definitie 'koken vanaf het begin' op de tocht begon te staan. (pagina 15-16)

Artikel: Weerlegging - Waarom zeggen mensen dat nou nooit van televisiekijken? (mei 2013)

Youtube: Michael Pollan - In defense of food (56:22) (10.306 views 30/9-2013)



Lees vooral ook het boek Ode aan de E-nummers : waarom E-nummers, kant-en-klaar-maaltijden en conserveermiddelen ons leven beter maken van Rosanne Hertzberger, die in dit boek fikse kritiek levert op het gedachtegoed van Michael Pollan.

Terug naar Overzicht alle titels

Brené Brown

De kracht van kwetsbaarheid : heb de moed om niet perfect te willen zijn
LeV 2013, 273 pagina's - € 19,95

Oorspronkelijke titel: Daring greatly : how the courage to be vulnerable transforms the way we live, love, parent and lead (2012)

Wikipedia: Brené Brown (1965)

Korte beschrijving
Een boek over het tonen van kwetsbaarheid. De auteur stelt dat mensen vaak van zichzelf verwachten dat ze perfect zijn in werk, relaties en het opvoeden van kinderen, terwijl dit onmogelijk is. In dit boek legt ze uit waarom mensen zo bang zijn om zich kwetsbaar op te stellen en hoe ze zich er voor afschermen. Ze legt een relatie met de opvatting van 'schaarste' die volgens haar ingebakken zit in de cultuur: mensen hebben de neiging zich bijvoorbeeld nooit goed genoeg, succesvol genoeg, slim genoeg of bijzonder genoeg te vinden. Ze maakt ook duidelijk wat de gevolgen zijn wanneer mensen zich afsluiten en terugtrekken. Ze is van mening dat je je kwetsbaarheid op een positieve manier zou kunnen inzetten zodat het je kracht wordt. Dit boek is een weerslag van twaalf jaar onderzoek op dit gebied. De auteur is docente en onderzoekster aan de faculteit Maatschappelijk Werk van de universiteit van Houston; ze heeft jarenlang onderzoek gedaan naar kwetsbaarheid, moed, authenticiteit en schaamte, is een veelgevraagde spreekster en heeft vele prijzen gewonnen. Met notenapparaat en literatuurlijst.

Fragment uit 6. Ontwrichtende betrokkenheid : de moed om onderwijs en werk weer menselijk te maken
Om ruimte te maken voor creativiteit, innovatie en leerervaringen moeten leiders onderwijs en werk weer menselijk maken. En dat vraagt betrokkenheid en de bereidheid om te onderzoeken hoe ons gevoel van schaarste en de manier waarop we leidinggeven en werken beïnvloedt, en om te leren hoe we onze kwetsbaarheid kunnen omarmen en schaamte kunnen herkennen en bestrijden. Vergis je niet: eerlijke gesprekken over kwetsbaarheid en schaamte zijn lastig. De reden waarom we deze gesprekken niet voeren binnen onze organisaties is dat ze ontwrichtend zijn. Want zodra we de woorden, het besef en het inzicht hebben, kunnen we vrijwel niet meer terug, en dat heeft grote gevolgen. We willen allemaal graag moedig zijn. En zodra we een glimp hebben opgevangen van de mogelijkheden die dat biedt, wordt onze visie daardoor bepaald. En die kan ons nooit meer worden afgepakt. (pagina 182)

TED: De kracht van kwetsbaarheid (20:20) (11.198.769 views op 26/9/2013)


Terug naar Overzicht alle titels

Marli Huijer 2

Discipline : overleven in overvloed
Boom 2013, 274 pagina's - € 18,50

Wikipedia: Marli Huijer (1955) en website

Marli Huijer sprak op 19 januari 2014 in de Groene Engel in Oss over dit boek. Klik hier voor een kort videoverslag.

Korte beschrijving
Huijer bespreekt in dit boek de relatie tussen discipline en vrijheid. Onder discipline verstaat zij individuele vormen (werken aan jezelf), institutionele (ordening, toezicht) en geïnternaliseerde (persoonlijke) eigenschappen om verleidingen te kunnen weerstaan. De auteur onderzoekt hoe het komt dat discipline in diskrediet raakte en nu weer lijkt terug te keren. Zij beschrijft de effecten van de culturele revolutie van de jaren zestig en zeventig, inzichten van Aristoteles, Nietzsche, Elias, Foucault en anderen en vraagt zich af hoe we kunnen (samen)leven in een tijd van overvloed aan middelen en mogelijkheden. De oplossing zoekt Huijer, bijzonder hoogleraar filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en bekend als Filosofisch Elftal-speelster van het dagblad Trouw, in uitbesteden (apps) en menselijke betrekkingen die berusten op wederkerigheid. Daarbij blijven zaken als beperkte fysieke of sociale mogelijkheden een beetje onderbelicht, evenals de discipline en het fatsoen om in de overvloed te delen. Zo is het boek primair bedoeld voor lezers uit de middenklasse. Speels vormgegeven.

Uit een bewerking van haar boek in het artikel "De terugkeer van de discipline"
(Zadie) Smith en (Amy) Winehouse zijn niet de enigen die worstelen met discipline. Nu we ons in vrijheid mogen laven aan een overvloed aan drank, websites en andere aangename zaken, blijken steeds meer mensen moeite te hebben om in de overvloed overeind te blijven.
Het valt niet mee om slank te blijven als je overal voor weinig geld kunt snacken. Om geen alcoholist te worden als de drank in elke bar royaal vloeit. Om je werk af te krijgen als er keer op keer e-mails binnenkomen die onmiddellijk antwoord vragen. Of om trouw te blijven als je van relatie naar relatie kunt hoppen en daar ook gelukkig mee kunt zijn.
Overvloed vraagt om discipline.
Maar als er veel te halen is, is juist dat het eerste waar we vanaf willen.
(in: Psychologie magazine, september 2013)

Fragment uit hoofdstuk 4. Zonder discipline
Ritmes beschermen ons tegen het eindeloze vullen van de tijd. Ze vergroten de vrijheid om bij herhaling 'nee' te zeggen, om op vaste momenten rust te nemen, niets te doen of te zwijgen. Die vrijheid wordt mogelijk gemaakt door de discipline, die nodig is om de herhalingen en daarmee een ordening aan te brengen.
Een echte YLO (You Only Live Once) heeft niets met ritmes. Hij leeft in het hier en nu en legt zich niet vast op terugkerende momenten van rust of activiteit. Vrij van routines kan hij op zoek naar nieuwe ervaringen. Maar juist die ritmeloze carpe diem-levenshouding maakt ons kwetsbaar in de overvloed aan tijd. De vrijheid om voortdurend zelf de tijd in te delen kan mensen tot speelbal maken van krachten die hen dwingen op elk moment van de dag maximaal productief te zijn. De bescherming die de ritmes van vaste werk-, school- en winkeltijden boden tegen het altijd beschikbaar en productief willen zijn, zijn weggevallen, en in plaats van dat we nu genieten van de vrijheid buigen we des te dieper voor de ongelimiteerde tijdeisen die het huidige, door media en communicatietechnologieën beheerste leven stelt.
In zijn boek Neem de tijd stelt de journalist Koen Haegens dat deze bereidheid om te buigen voor de ongelimiteerde tijdseisen terug te voeren is op de idealen uit de jaren zestig. (pagina 108-109)

Artikel: Gelezen - Overvloed vraagt om discipline. Maar als er veel te halen is, is juist dat het eerste waar we vanaf willen. (september 2013)
Artikel: Marli Huijer - Een welvarende samenleving als de onze kan niet zonder discipline. Juist waar overvloed heerst ... (januari 2014)

Terug naar Overzicht alle titels

Seth Godin 2

The Icarus deception : how high will you fly?
Porfolio/Penguin 2012, 241 pagina's - € 16,--

Wikipedia: Seth Godin (1960) en zijn blog

Korte beschrijving
Everyone knows that Icarus's father made him wings and told him not to fly too close to the sun; he ignored the warning and plunged to his doom. The lesson: Play it safe. Listen to the experts. It was the perfect propaganda for the industrial economy. What boss wouldn't want employees to believe that obedience and conformity are the keys to success? But we tend to forget that Icarus was also warned not to fly too low, because seawater would ruin the lift in his wings. Flying too low is even more dangerous than flying too high, because it feels deceptively safe. The safety zone has moved. Conformity no longer leads to comfort. But the good news is that creativity is scarce and more valuable than ever. So is choosing to do something unpredictable and brave: Make art. Being an artist isn't a genetic disposition or a specific talent. It's an attitude we can all adopt. It's a hunger to seize new ground, make connections, and work without a map. If you do those things you're an artist, no matter what it says on your business card.

Fragment
The Icarus Deception
Just south of the Greek island of Samos lies the Icarian Sea. Legend has it that this is where Icarus died – a victim of his hubris.
His father, Deadalus, was a master craftsman. Banished to prison for sabotaging the work of King Minos (captor of the Minotaur). Daedalus created a brilliant escape plot, described in the myth that we were told as children.
He fashioned a set of wings for himself and his son. After affixing the wings with wax, they set out to escape. Daedalus warned Icarus not to fly too close to the sun. Entranced by his magical ability to fly, Icarus disobeyed and flew too high. We all know what happened next: the wax melted and Icarus, the beloved son, lost his wings, tumbled into the sea, and died.
The lesson of this myth: Don’t disobey the king. Don’t disobey your dad. Don’t imagine that you’re better than you are, and most of all, don’t ever believe that you have the ability to do what a god might do.
The part of the myth you weren’t told: in addition to telling Icarus not to fly too high, Daedalus instructed his son not to fly too low, too close to the sea, because the water would ruin the lift in his wings.
Society has altered the myth, encouraging us to forget the part about the sea, and created a culture where we constantly remind one another about the dangers of standing up, standing out and making a ruckus. Industrialists have made hubris a cardinal sin but conveniently ignored a far more common failing: settling for too little.
It’s far more dangerous to fly too low than too high, because it feels safe to fly low. We settle for low expectations and small dreams and guarantee ourselves less than we are capable of. By flying too low, we shortchange not only ourselves but also those who depend on us or might benefit from our work. We’re so obsessed about the risk of shining brightly that we’ve traded in everything that matters to avoid it.
The path that’s available to each of is neither reckless stupidity nor mindless compliance. No, the path that’s available to us is to be human, to do art, and to fly higher than we’ve been taught is possible. We’ve built a world where it’s possible to fly higher than ever, and the tragedy is that we’ve been seduced into believing that we ought to fly ever lower instead. (pagina 1-2)

Youtube; Seth Godin over The Icarus deception (44;28) (20.591 views op 22/9/2013)



Artikel: Go! - U bent een kunstenaar. Zo ziet u zichzelf misschien niet, maar u bent het toch (maart 2013) en Een prentenboek voor oefenaars (mei 2014)

Terug naar Overzicht alle titels

Stephen Emmott

Tien miljard : kan de aarde de mensheid nog aan?
Atlas Contact 2013, 208 pagina's - € 12,50


Engelse titel: Ten billion (2013)

Wikipedia: Stephen Emmott (1960)

Korte beschrijving
In dit handzame boek wordt een inktzwart beeld geschetst van de huidige staat van de aarde en de mensheid. Die huidige staat typeert de auteur als een crisis, een crisis die de mensheid zelf heeft veroorzaakt. Tevens stelt de auteur een doemscenario voor ogen in het geval de mensheid niet verandert en verder gaat met de ongebreidelde groei van de wereldbevolking met alle gevolgen van dien op het gebied van water-, voedsel- en energievoorziening, milieu en klimaat. De boodschap spat letterlijk van elke pagina: wijzelf zijn het probleem, als we niets doen, gaat het mis, goed mis, en zal de aarde de mensheid niet meer aankunnen. We moeten veranderen, doorgaan op deze manier heeft geen zin, nee: is catastrofaal. Bevat diverse grafieken en foto's, geheel in zwart-wit; het boek sluit – waarschijnlijk niet toevallig – af met een aantal grijze en zwarte pagina's. Vlot geschreven voor een breed publiek, informerend, fascinerend, beangstigend, provocerend. Pocketuitgave; normale druk.

Enkele citaten uit een recensie
Heeft het zin om in het klimaatdebat de nuance te blijven zoeken? De vraag bekruipt me bij het lezen van Tien miljard van de Britse computer- wetenschapper Stephen Emmott. Hij is verbonden aan Microsoft Research maar schreef dit boekje op persoonlijke titel.
De wereld, is zijn eendimensionale stelling, gaat naar de verdommenis door overbevolking (10-tot 28 miljard mensen over een eeuw), grondstoffentekorten, watergebrek en een totaal ontsporend klimaat (2-7 graden opwarming).
De aarde, houdt Emmott de lezer in korte statements voor, kan zoveel mensen domweg niet aan, alle grenzen zijn nu al overschreden en eigenlijk weten we helemaal niet wat we moeten doen. Git- en gitzwart is het scenario dat hij schetst en dat op pagina 196 eindigt met een ongewoon rechtstreekse vaststelling: 'Volgens mij zijn wij de lul.'
() Extreem, zeker. En bepaald ongewoon is, dat Emmott in feite de moed opgeeft. Misschien moeten we een geweer kopen, is zijn suggestie, en afwachten tot we elkaar te lijf beginnen te gaan.
Ongepast en in feite onacceptabel, natuurlijk. Wel iets om in onze leunstoel eerst serieus over na te denken. Wat als het echt te laat blijkt?  (VK, zaterdag 21 september 2013)

Fragment uit Waar staan we dan eigenlijk?
Laten we er eens als volgt naar kijken. Als we er morgen achter zouden komen dat er een asteroïde rechtstreeks op de aarde af kwam en - aangezien natuurkunde een vrij eenvoudige wetenschap is - we zouden kunnen berekenen dat zij de aarde op 3 juni 2072 zou raken, en we ook zouden weten dat de inslag ervan 70 procent van al het leven op aarde zou verwoesten, zou  de hele planeet tot buitengewone actie worden aangespoord door overheden van over de hele wereld.

Iedere wetenschapper en deskundige, elke universiteit en elk bedrijf zouden worden ingezet: de ene helft om een manier te vinden om de asteroïde te stoppen, de andere helft om een manier te vinden waarop onze soort kan overleven en aan wederopbouw zou kunnen beginnen als de eerste operatie zou mislukken.

We zitten nu bijna in precies dezelfde situatie, alleen is er geen precieze datum en geen asteroïde.

Wij zijn het probleem. (pagina 191)

Lees vooral ook: Paul Gilding. Helden uit noodzaak : hoe onze generatie dankzij de ecologische en economische crisis de wereld gaat redden (2012)
Floris van den Berg. Filosofie voor een betere wereld (2009)

Klik hier voor een artikel over discipline, Grand Theft Auto 5, een boek van Marli Huijer en Oefenen voor een andere tijd.

Boeken over onze nieuwe omgang met niet-dieren en dingen

Terug naar Overzicht alle titels

Lezers van Stavast en Overview

Op donderdag 5 september 2013 is het tweede seizoen van de Lezers van Stavast gestart. Dertig mensen waren 's avonds in de Osse bibliotheek aanwezig. Lezers van Stavast die zichzelf de opdracht hebben gegeven om gedurende veertig weken elke week een serieus boek te gaan lezen. Boeken die hen 'enig' inzicht geven in onze huidige tijd.  Ruim tweehonderd boeken staan op de lijst. Iedere Lezer van Stavast gaat andere boeken uit die lijst lezen, maar omdat ze over een verwant, breed thema gaan kunnen ze op de 4-wekelijkse bijeenkomsten (toch) met elkaar in debat gaan over de leesstof. Of over zaken die hen in de werkelijkheid opvielen en een relatie hebben met dat thema.

Een verhaal
Tijdens zo'n aftrapbijeenkomst dien je als organisator een verhaal  te vertellen, waardoor iedereen weet wat we gaan doen. Welke titels geselecteerd zijn. Welke thema's door de verschillende auteurs worden aangesneden. En, vooral dat, de deelnemers het gevoel krijgen dat het een doordacht geheel is. Het zijn niet zomaar enkele boeken die geselecteerd zijn. Integendeel. Ze gaan over thema's die deel uitmaken van een groter verhaal. Een verhaal waarvan je, mits je er oog voor hebt, dagelijks in de buitenwereld voorbeelden kunt vinden. Flarden informatie die passen in dat verhaal. Of niet; ook prima, want dat zijn evenzovele elementen voor het gesprek tijdens de bijeenkomsten. Dat grote thema ("verhaal") is dit seizoen Oefenen voor een andere tijd.

Check-momenten
Toevallig - nou ja, -dus niet! - kwamen de afgelopen dagen enkele zaken voorbij, die er perfect in passen.

Daan Roosegaarde
Het eerste moment - feitelijk het tweede (maar daarover meer, iets verderop) - was niet verrassend, als je  tenminste het interview met de laatste Zomergast van 2013 (Daan Roosegaarde) in Vrij Nederland (week 34) al had gelezen. Een jonge kunstenaar, ontwerper, 'vrijdenker' die maar al te duidelijk maakte dat hij op allerlei manieren, over de hele wereld aan 'het oefenen' is. Drie fragmenten sprongen er uit die ongewild over 'het oefenen' door mensen of de mensheid gaan. Hij begon met een filmpje van 14 jaar geleden waarin mensen op straat in allerlei toonaarden aangaven dat ze geen behoefte hadden aan een mobiele telefoon. Hilarisch als je het nu bekijkt en het toont aan dat mensen feitelijk altijd aan het oefenen zijn. Zich aanpassen aan veranderingen. Zich nauwelijks meer voor kunnen stellen dat ze 'normale' dingen ooit verafschuwden, afhielden, tegenhielden.

Ergens halverwege de avond zat een fragment uit een TED-optreden van de Franse ontwerper Philippe Starck. Waarin hij ons mensen neerzet als het resultaat van een ontzettend lang evolutionair proces. En dat het nogal aanmatigend is om als mens van nu te denken dat we NU op het hoogtepunt van de menselijke evolutie zitten. We are not the final man! Nee, hij pleit voor deemoed, en jezelf realiseren dat er nog veel meer veranderingen zullen komen. Die we ons nu niet kunnen voorstellen. Poetry, imagination. Net zoals - klein voorbeeld - de komst van het mobieltje. Of, recenter, dat we vijf jaar geleden nog nooit van een iPad hadden gehoord. Of we binnen dertig jaar het uploaden van ons brein naar een computer (zoals Ray Kurzweil voorspelt, weet en gelooft) wellicht 'gewoon' vinden.

Design and destiny (maart 2007) (17:11) (847.948 views 4/9/2013)

Overview
Maar het mooist fragment zat in de staart. Toen hij een flink deel uit een twintig  minuten durende 'clip' liet zien: Overview. Waarin astronauten die de aarde vanuit het heelal hebben gezien aan het woord worden gelaten over hun (Engels woord) awe. Ontzag voor de grootsheid van de aanblik van onze kleine, blauwe, levende, fragiele planeet. Gedachten komen dan vanzelf op over de belachelijkheid van landsgrenzen, gesteggel over futiliteiten. Het besef dat als onze planeet naar 'de kloten gaat', het met 'ons' is gedaan.
Zo'n soort film. Met veel talking heads, die daar opmerkingen over maken. En natuurlijk, beelden vanuit het heelal van onze aardbol. Ook wordt duidelijk gemaakt wat het woord OVERVIEW inhoudt. Vanuit een zeer hoge positie neerkijken op iets. Waardoor je iets kunt overzien, en op een bepaalde manier ook snapt hoe dat 'ding' in elkaar zit, werkt. Awe. Ontzag.

Earthrise
In het fragment werd ook gerept over Earthrise. Het moment dat vanuit de Apollo 8-capsule eind 1968 voor de eerste keer opnames van de aarde werden gemaakt. Op het moment dat de aarde opkwam boven de dorre maan. Dát moment was een historisch moment. Voor de eerste keer zag de mens(heid) vanuit een hoog punt (overview) zichzelf. Daan Roosegaarde merkte over dit fragment van alles op, maar niet dat een Nederlands wetenschapper in 2012 een belangrijk boek over dít moment heeft geschreven. Sterker, die dit moment schaart in een beroemd rijtje memorabele momenten, inzichten van de mensheid. Denk aan de ontdekking dat de aarde een bol is, die rond de zon draait, de mens het resultaat is van een lang evolutionair proces, we als mens gestuurd worden door ons onbewuste, tijd en ruimte relatief zijn of er zich op het allerkleinste niveau onbegrijpelijke kwantumprocessen afspelen.
Volgens deze Peter Westbroek (geoloog, 1937) was Earthrise het moment dat de mensheid voor de eerste keer kon zien dat de aarde prachtig maar tegelijk erg kwetsbaar in dat onmetelijke heelal 'ligt', en dat er op die schaal geen grenzen zijn. Alles (processen, land- en zeemassa's) samenhangt. En, dat betoogt hij verderop in zijn De ontdekking van de aarde : het grote verhaal van een kleine planeet, de aarde alles heeft voortgebracht, inclusief het leven. Earthrise was het moment dat de mensheid de aarde ontdekte!

Klik hier voor een artikel over dit fragment en de relatie met Peter Westbroek en Kishore Mahbubani. Twee Lezers van Stavast-auteurs. Klik hier voor een artikel over Bewonderen, verwonderen.

Het eerste moment, op zondag 1 september
Zoals hierboven werd aangegeven was het aantreden van Daan Rooseaarde als Zomergast het tweede moment dat je kon opveren: "hé, hier gaat het ook over 'ons' oefenen voor een andere tijd."
Die zondag startte Wim Brands op tv weer met zijn boekenrubriek. Twee keer maar liefst. Een 'normale' uitzending 's morgens  rond kwart over elf en 's avonds een nieuw format (over zes buitenlandse schrijvers).
Brands opende het nieuwe seizoen met een ijzersterke gast, en een zeer interessant boek. Hoogleraar Paul Frissen, die vaak neergezet wordt als een wetenschapper die veel invloed heeft op politici en beleidsmakers. Die veel schrijft over de manier waarop 'onze' regeerders om zouden moeten (of kunnen) gaan met een samenleving die doorlopend blijft veranderen.

Uit dit gesprek werd veel duidelijk, maar vooral dat politici weinig naar hem luisteren. Paul Frissen zat bij Wim Brands om over zijn pas uitgekomen De fatale staat : over de politiek noodzakelijke verzoening met tragiek te praten. Een boek waarin hij een pleidooi houdt om als regeerders vaker tegen burgers te zeggen dat sommige problemen NIET opgelost kunnen worden, dat niet alles maakbaar is. Nee, sterker: bij het leven hoort iets als noodlot, domme pech, tegenslag. Of om met Alain de Botton te spreken: Difficulties are only a sign that things are normal / Pain is to be expected / Mostly, we survive (uit: Ten virtues for the modern age).

Een prachtig, eloquent (dat woord raakt de manier waarop Frissen spreekt) betoog voor meer gezond verstand bij 'boven ons geplaatsten'. Ga niet mee in alle fuss die ontstaat als er weer een min of meer klein incident is, én er vervolgens om ACTIE, daadkracht wordt geschreeuwd. Nee, sta als een man (of vrouw) en geef ruiterlijk toe dat sommige problemen niet zijn op te lossen, of tegen zoveel kosten dat het ten koste gaat van zaken die veel belangrijker zijn.
Als in een warme zomer meer mensen verdrinken dan is daar helaas weinig aan te doen. En iedereen die meer zwemlessen wil hebben om onheil te voorkomen, wel: die gaat dat zelf maar regelen. Maar niet dé overheid. Paul Frissen heeft inmiddels ingestemd om in februari 2014 in Oss een spreekbeurt over dit boek in relatie tot Oefenen voor een andere tijd te komen geven.

Het vaatdoekjes-protocol
Het verhaal van Paul Frissen (dat door noodlot, pech, toeval af en toe vervelende dingen gebeuren, en dat het weinig zinvol is om als overheid steeds meer arrangementen in het leven te roepen om 'daar' iets aan of tegen te doen) (de maakbaarheid van de samenleving) is erg sterk. Iedereen kan in eigen omgeving voorbeelden vinden. Twee dagen later vertelde een collega dat haar man, verantwoordelijk voor hygiëne in een ziekenhuis, een inspecteur op bezoek kreeg. Die aan het einde van een redelijk succesvolle toer informeerde of er een vaatdoekjes-protocol was. "Wat?"
 "Een vaatdoekjes-protocol", merkte de goede man (of vrouw) op. Hoe wordt door de dames en heren op de afdelingen omgegaan met vieze doekjes? De ziekenhuisman merkte op dat 'zijn' dames al decennia lang gewend zijn om aan het begin van een nieuwe dienst alle gebruikte doekjes, handdoeken in een washand te gooien en te vervangen door schone. Gezond verstand!

"Nee", dat kon echt niet meer, anno 2013. Er moesten lijsten per afdeling komen waarop aangetekend zou worden wanneer, hoe, wie, wat enzovoorts. U kunt zelf wel vermoeden hoe dit proces zich verder zal ontwikkelen. Een controleur voor de ingevulde lijsten, sancties bij verkeerd invullen,  rechtszaken, een controleur die de vaatdoekjes-controleur gaat controleren. Humor, maar erg wrang en een perfecte illustratie van het boek van Paul Frissen en het boek Weten is meer dan weten (van Tobias Reijngoud).

Uruloog Tom Jansen
Op zaterdag 31 augustus werd uroloog Tom Jansen in het ED aan het woord gelaten over zijn prachtige vak. Maar hij was tóch gestopt.

Het is nog steeds een prachtig vak, maar toch ben ik blij dat ik gestopt ben. In de huidige cultuur kan ik niet meer werken. ()

Ik had er op het laatst echt genoeg van. Niet van de patiënten en het vak, maar al het gedoe eromheen. ()

Toen ik begon in het St. Anna Ziekenhuis werkten er twee urologen, twee secretaresses en een assistente. Nu zijn dat twee urologen, vijf secretaresses en drie assistentes. En dat met hetzelfde aantal patiënten. Het is echt waanzin.

Discussieer mee met het ED over het vrije marktdenken
Op woensdag 28 augustus 2013 startte de redactie van het ED een debat over het vrije marktdenken. En of het wel zo heilzaam is geweest dat de energievoorziening, telecommunicatie, medische zorg, openbaar vervoer en andere sectoren  door de overheid bloot gesteld zijn aan marktwerking.
Een teken aan de wand, zo'n debat. De aftrap werd gedaan door met emeritus hoogleraar economie (Nic Houben, TUE), die de opkomst van die golf bewust heeft meegemaakt, en daar nu zeer kritisch op terugkijkt. Klik hier voor zijn artikel (op 8-9-2013 stond het nóg online). Een citaat:

In Nederland is in het jongste decennium in de politiek een beweging ontstaan in de richting van het naar de markt brengen van zoveel mogelijk goederen en diensten. Hierbij worden negatieve externe effecten steeds minder in het oog gehouden of zelfs verzwegen. Die treden echter wel degelijk op en daar worden verschillende bevolkingsgroepen de dupe van. Ook blijkt dan dat de gehoopte efficiency-winsten niet worden behaald en het marktfalen aan de dag treedt. Echter, een eenmaal ingezette koers van marktwerking wordt niet gauw gewijzigd, omdat daarmee het geloof in de markt wordt aangetast en de voorvechters ervan zich als afvalligen gaan beschouwen.

Het fresco van de economie
Op vrijdag 6 september startte NRC Handelsblad met (zo op het oog) een nieuwe wekelijkse rubriek: de nieuwe economie. Een van de vele signalen dat overal in dit land van onderaf activiteiten opkomen. Als eerste werd ene Marga Hoek geïnterviewd. Directeur van De Groene Zaak, opgericht in 2009. Met op de website als motto: ondernemers voor een duurzame economie. Ondernemers die zich in willen zetten voor een snelle verduurzaming van de Nederlandse economie. Klik hier voor hun business principles.

Op zeker moment refereert ze aan Het laatste avondmaal van Leonardo da Vinci; een wereldberoemd fresco dat in 1978 na jaren zware verwaarlozing gedurende twintig jaar werd gerestaureerd.

Het fresco van onze economie ontbeert goede conservators. Sinds de industriële revolutie wordt de kern van de economie aangetast door roofbouw op de drie belangrijkste activa van onze economie: de aarde, de mens en het geld. Onze economie is een take, make, waste economie: we maken ongeremd gebruik van grondstoffen en fossiele energiebronnen, maken daar zo goedkoop mogelijk producten van en gooien die na gebruik weg. En dat hele systeem financieren we met geleend geld.

Dit systeem is niet houdbaar:

De diverse crises confronteren ons dagelijks met de gevolgen daarvan, in sociaal, financiële en ecologisch opzicht.

De nieuwe economie is ecologisch duurzaam: hernieuwbare energie en grondstoffen zoveel mogelijk in een gesloten kringloop hergebruiken.

Sociaal duurzaam betekent: geen banen scheppen die mensen van zichzelf vervreemden, maar alleen banen die hen in staat stellen zich maatschappelijk en economisch te ontwikkelen en volwaardig deel te nemen aan de economie.

Financieel duurzaam houdt in dat financiële waarde weer een reële afspiegeling van de werkelijke waarde wordt

De politiek komt op voor de ondernemers van gisteren, niet voor die van morgen. 

Zakendoen in de nieuwe economie : zeven vensters op succes is de titel van een boek dat Marga Hoek schreef en waarover ze in het artikel opmerkt:

De koplopers zien de kansen van het zakendoen in de nieuwe economie. Ik beschrijf nieuwe businessmodellen en presenteer talloze voorbeelden van ondernemers die de duurzaam gedreven economie nu al inhoud geven.

Marxisme volgens McKinsey
Door een goede, want opvallende kop wordt een krantenlezer gestuurd. En leest vervolgens een interview met ene Dominic Barton (never heard of), de topman van het internationaal actieve adviesbureau McKinsey. Die, zo blijkt al gauw, in de Verenigde Staten door sommigen weggezet wordt als 'marxist' en/of 'socialist'. Een interview in NRC Handelsblad van zaterdag 7 september 2013. Een artikel dat perfect past in de trend dat 'keurige' kranten en tijdschriften steeds vaker mensen vanuit het 'kapitalistische' systeem aan het woord laten die op hun manier binnen een bedrijf, instelling of organisatie 'aan het oefenen zijn'.
Waarom? Omdat deze toplui (en redacties) begrijpen dat the times they are a-changin'. Dat de eenvoudige modellen van pakweg de jaren negentig en begin van deze eeuw niet meer werken. Dat het er alle schijn van heeft dat bedrijven die willen overleven iets anders moeten gaan uitproberen. Deze Dominic Barton is er allerminst op uit het kapitalistische systeem onderuit te halen. Integendeel, hij wil het laten voortbestaan door met de tijdgeest mee te bewegen. Enkele citaten en houdt daarbij het jaarthema van 2012-2013 - Echte waarde(n) - steeds in het achterhoofd.

Het doel van ondernemen is niet alleen winst maken. Ondernemen heeft te maken met arbeid, kapitaal, grondstoffen - en die moet je inzetten om een betere wereld te maken. Overheden spelen daarbij een rol, maar het zijn uiteindelijk de ondernemers die de banen creëren. Het zijn ook de ondernemers die - daartoe aangespoord door hun klanten - zeggen: 'We gaan duurzaam produceren'. En het zijn de ondernemers die de nieuwe samenleving vormgeven. Kijk naar de invloed die Steve Jobs heeft gehad op de manier waarop wij nu werken en leven. Dat is toch ongelofelijk?

Ondernemers zijn aanzet. Maar het vertrouwen dat de samenleving in ze heeft, bevindt zich - onder andere door de bankencrisis van 2008 - op een dieptepunt.

Over een paar eeuwen zullen mensen volgens de McKinsey-topman terugkijken op het begin van de 21ste eeuw en het beschouwen als "een van de meest significante periodes van transformatie in het menselijk bestaan". 

We hebben berekend dat dat er tot het jaar 2015 ongeveer 200 miljoen banen wereldwijd oor (automatisering) zullen verdwijnen. () Er zullen nieuwe banen ontstaan. () En we hebben geen flauw idee van de nieuwe banen.

Tv-kijken
In Trouw werd op maandag 9 september 2013 teruggeblikt op een weekendje tv-kijken. Onder, alweer, de opvallende kop "Wat fijn toch: er is altijd wat te praten". Waarin beroepsstaarder Willem Pekelder stilstond bij het feit dat hij in dat weekend 11 (elf) praatprogramma's had geteld.
Ofwel om de 4,3 uur een pratend hoofd in onze huiskamer.
Maar dat is op zich geen nieuws. Er zijn té veel tv-zenders, die allemaal volgeplempt (sorry gepland) moeten worden met content, en praten is cheap. Iedereen heeft een mening, nietwaar Daan Roosegaarde! En de gemiddelde Nederlander heeft vier uur per dag over om tv te kijken, dus waarom geen elf talkshows. Gelukkig zijn er nog steeds kranten waarin voor lezers verslag wordt gedaan van opmerkelijke buiszaken. Een hele beroepsgroep - serieuze mensen - wordt te kijk gezet als oefenaars. Die (ook) maar wat uitproberen, amper weten hoe de werkelijkheid in elkaar zit.

Zo had 'DWDD' vrijdag (7 september) een boeiende discussie tussen economen. Waarom zagen ze de crisis niet aankomen, en hadden ze eigenlijk wel oplossingen? Het (voor mij) verbijsterende antwoord was dat economen niet verder vooruit kunnen kijken dan een weerman.

Nog een nieuw boek voor de lijst
Op maandag 9-9-2013 liet De Volkskrant een man aan het woord die neergezet wordt als nanopionier. Eric Drexler, die binnenkort naar Nederland komt voor een lezing én om zijn nieuwste boek te promoten: Ongekende overvloed : hoe een revolutie in nanotechnologie ons leven ingrijpend zal veranderen. Een boek dat in dezelfde lijn ligt als Abundance : the future is better than you think  (niet vertaald) van Peter Diamandis. Beide visionaire mannen die voorspellen dat we aan de vooravond staan van een wereld van overvloed. Maar, schaduwzijde, dat zal voor velen van ons wennen zijn en veel oefenen vergen. Enkele citaten:

Ik benadruk dat atomair precies produceren in principe zuinig, schoon en duurzaam is op een manier die maatschappelijk volkomen revolutionair kan blijken. Stel je voor dat je thuis een apparaat hebt dat een nieuwe telefoon voor je produceert, of een geneesmiddel. Nu download je muziek of een film. Ooit worden dat spullen - de nieuwste laptop - die ter plekke in een paar uur uit atomen en moleculen wordt geconstrueerd.

We leven nu in een ongekende informatievloed. Daar komt een ongekende spullenvloed bij. En een wereld die misschien niet alleen maar naar de afgrond beweegt.

Schaduwkanten?

O, zeker wel. Werkloosheid. Wapens on demand. Noem maar op. Mijn boek is een wake-upcall, een oproep om eindelijk serieus over nanoproductie na te denken. Zoals steenkool en de industriële revolutie landen groot maakten en andere vernietigden, kan dat nu weer het geval zijn. En niet per se dezelfde landen.

Moraal: Lezers van Stavast en overview
Dagelijks komen voorbeelden voorbij van mensen of instellingen die aan het oefenen zijn voor een andere tijd. Veel informatie. Meningen. Verwarrend. Tegenstrijdig. We leven in een complexe wereld. Die in een steeds sneller tempo verandert. En de snelheid neemt alleen maar toe. Als keurig burger kun je alleen maar proberen te volgen. Maar de kans is levensgroot dat je blijft hangen in de one liners, die dagelijks op allerlei manieren op je af komen. Als zelf hoogopgeleide, slimme mensen als economen aangeven dat ze eigenlijk ook maar 'wat doen' dan is het voor gewone mensen amper mogelijk een overview te krijgen.
Lezen van boeken helpt daarbij. Om dat 'overview' te noemen in de betekenis dat je 'alles' snapt is onzin en zeer aanmatigend, maar elke Lezer van Stavast zal tegen de zomer van 2014 kunnen opmerken dat hun inzicht in onze complexe, oefenende wereld enigszins is vergroot. Amen.

Hans van Duijnhoven

Homepage Achtergrondartikelen