Tim Schwab

Het probleem Bill Gates : de mythe van de goede miljardair
Atlas Contact 2023, 364 pagina's  - € 27,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Oorspronkelijke titel: The Bill Gates Problem : Reckoning with the Myth of the Good Billionaire (2023)

Korte bio van Tim Schwab (1980)

Korte beschrijving
Een kloek (364 p.) journalistiek, maatschappijkritisch boek over de filantropie van de Amerikaanse ondernemer Bill Gates (1955), rijkdom, macht en politieke invloed. De auteur stelt dat Gates, ondanks zijn bewonderde status, een dominerende figuur is in de gebieden waarin hij actief is. Het boek onthult hoe de Bill & Melinda Gates Foundation, 's werelds machtigste liefdadigheidsorganisatie, met miljarden dollars invloed heeft gekocht op overheidsbeleid, wetenschappelijk onderzoek en media. Het stelt onder meer dat Gates' dogmatische geloof in marktwerking en intellectueel eigendom heeft bijgedragen aan het weren van covidvaccins uit armere landen. De auteur belicht dat filantropie van miljardairs een instrument van macht en controle is dat zich schuilhoudt achter een sluier van naastenliefde. Op heldere toon en pakkend geschreven. Geschikt voor een brede tot geoefende lezersgroep.  Tim Schwab is onderzoeksjournalist. Zijn artikelen over de Gates Foundation verschenen onder meer in The Nation en Columbia Journalism Review. 'Het probleem Bill Gates' is zijn eerste boek.

Tekst op website van de uitgever
Bill Gates is een van de rijkste en machtigste mannen ter wereld. Zijn rol als filantroop wordt echter nooit kritisch bekeken. Tim Schwab laat zien dat extreme rijkdom en politieke macht zich slecht tot elkaar verhouden en onthult de perverse kant van het ‘filantrokapitalisme’.

Bill Gates is een van de rijkste mensen, en sinds zijn move van softwarebaas naar filantroop ook een van de meest bewonderde mensen ter wereld. Desondanks is Bill Gates nog steeds precies wie hij bij Microsoft was: een hork die vindt dat hij de terreinen waarin hij actief is móet domineren en beheersen, of het nu gaat om de softwaremarkt of het vaccinatiebeleid.

Schwab laat zien dat ’s werelds machtigste liefdadigheidsorganisatie, de Bill & Melinda Gates Foundation, te lang op eigen houtje en zonder toezicht heeft kunnen handelen. Hij stuitte op niet eerder bekende feiten over hoe Gates met miljarden dollars invloed kocht op overheidsbeleid, in wetenschappelijk onderzoek en in de media. Zijn dogmatische geloof in marktwerking en intellectueel eigendom gaf zelfs de doorslag bij het weren van covidvaccins uit armere landen. Het journalistieke onderzoek van Schwab laat zien dat de Gates Foundation op papier misschien nobele doelen heeft, maar dat extreme rijkdom en politieke macht zich uiteindelijk zeer slecht tot elkaar verhouden.

Fragment uit 3. Belastingen
Net als veel andere miljardairs lijkt de familie Gates een ethisch agnostische benadering te hanteren als het gaat om financiële investeringen, met weinig zorg voor schade aan de menselijke gezondheid of welzijn - ook niet voor de arme mensen die ze beweren te helpen. Hoewel kritische journalistiek over de stichting zeldzaam is, hebben journalisten verschillende keren bericht over het feit dat de Gates Foundation met haar vermogen van 54 miljard dollar investeringen heeft in particuliere gevangenissen, wapenfabrikanten, tabak, fossiele brandstoffen en zelfs in aan kinderslavernij gelinkte chocolade- en cacaobedrijven. De logica luidt dat dan het uit deze investeringen verworven vuile geld via de filantropie levens kan redden.
  De familie Gates leidt niet zomaar een leven als elke andere miljardair, maar ze leven ook omringd door miljardairs, en ze sluiten zich gretig met anderen uit de wereldelite af op het World Economic Forum in Davos en de Sun Valley Conference in Idaho, waar de superrijken elkaar op de schouders slaan en lucratieve transacties afsluiten.
  Dus ja, Melinda Gates is 'een bijzonder mens', namelijk een bijzonder ríjk mens. Dat de familie Gates en hun particuliere stichting ons voortdurend inpeperen hoe vrijgevig ze zijn en dat ze al hun geld zullen weggeven in plaats van zichzelf en hun kinderen ermee te verwennen, betekent nog niet dat het waar is. Het is een onderwerp dat Belinda French Gates geleidelijk begon te erkennen nadat ze van Bill was gescheiden - een juridische transactie die van haarzelf een veelvoudig miljardair maakte (op het moment dat ik dit schrijd, in 2022, taxeert Bloomberg haar bezit op circa 11 miljard dollar; Forbes houdt het op ongeveer 7 miljard).
  'Het is belangrijk om te erkennen dat geld weggeven dat je familie nooit nodig zal hebben geen bijzonder nobele daad is,' schreef Melinda French Gates in een essay waarin ze met haar Giving Pledge (schenkgelofte) toezegde het grootste deel van haar geld aan liefdadigheid te zullen schenken. 'Ik ben er vast van overtuigd dat de werkelijke maatstaf voor vrijgevigheid wordt bepaald door mensen die schenken en zichzelf daarmee dingen ontzeggen.'
  Hier zit eerlijkheid in, maar ook valse bescheidenheid. Melinda French Gates en haar ex-man hebben we weinig moeite mee de kroon der nobelheid te dragen, en ze gebruiken hun rijkdom agressief om beter dan anderen gehoord te worden, terwijl ze voor hun liefdadigheid sportief allerlei belangrijke prijzen en eindeloze bewondering van de media accepteren. Bovendien zijn ze nooit erg eerlijk geweest over het persoonlijke profijt dat al dat doneren oplevert - niet alleen in de vorm van politieke invloed, de pr en de goede naam, maar ook in de miljarden aan besparing op hun belastingaanslag.
  In de Verenigde Staten beloont de overheid liefdadigheid met belastingvoordelen, met als achterliggende gedachte dat charitas overheden (en belastingbetalers) ontlast van betaling van werk waar zij anders voor zou moeten opdraaien - voor het helpen van de armen, het schoonmaken van de leefomgeving, bestrijding van verslavingen enzovoort. De meeste Amerikanen schenken jaarlijks wel aan goede doelen, maar de belastingvoordelen zijn goeddeels voorbehouden aan de rijke donateurs. De voormalige Amerikaanse minister van Arbeid Robert Reich wijst erop dat de Amerikaanse schatkist door deze voordelen jaarlijks tientallen miljarden aan belastinginkomsten misloopt, en dat het grootste deel daarvan bij rijke, charitatieve donateurs terechtkomt. (pagina 79-80)

Lees vooral ook: Moneyland : een zoektocht naar het verborgen geld van de superrijken en de multinationals van Oliver Bullough (uit 2019) en De ondernemende staat : waarom de markt niet zonder overheid kan van Mariana Mazzucato (uit 2015).

Én: Limitarisme : pleidooi tegen extreme rijkdom van Ingrid Robeyns (uit 2023)

Terug naar Overzicht alle titels

Ariejan Korteweg

Het Haagse moeras : stilstand en verandering in de politiek
Athenaeum 2023, 284 pagina's - € 22,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Korte bio van Ariejan Korteweg (1955)

Korte beschrijving
Een kritische analyse van politiek Den Haag. De auteur analyseert de stagnatie van de Nederlandse politiek, veroorzaakt door zowel de politici als het systeem waarin zij functioneren. Hij gaat in op de gebouwen, de omgangsvormen, de obsessie met authenticiteit en beeldvorming, de eenvormigheid in het hart van de politiek. Direct, scherpzinnig en analytisch geschreven. Met name geschikt voor een geoefende lezersgroep. Ariejan Korteweg (1955) is een bekende Nederlandse schrijver, politicoloog en journalist. Hij was tot 2022 politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schreef meerdere boeken.

Tekst op website uitgever
Dag in, dag uit komen de grote politieke vraagstukken via allerlei media tot ons, maar zelden hebben we het idee dat politici daar snel en concreet op sturen. Het lijkt wel alsof echte keuzes nauwelijks worden gemaakt of zelfs worden vermeden. Het Binnenhof zakt weg in een poel van onvermogen. Dat heeft niet alleen te maken met de hoofdrolspelers, maar vooral met het systeem waarin zij functioneren, dat koste wat het kost in stand wordt gehouden.

Ariejan Korteweg was voor de Volkskrant negen jaar politiek verslaggever en columnist. In Het Haagse moeras analyseert hij de kramp waarvan politiek Den Haag doortrokken is: de gebouwen, de omgangsvormen, de hoofdrolspelers, de obsessie met authenticiteit en beeldvorming, de vermolmde structuren en partijen.

Terwijl de Haagse politiek stilstaat, is de betrokkenheid bij de politiek in het land groter dan die in decennia was. Als Den Haag zichzelf niet aan de eigen haren uit het moeras trekt, zal een ander het doen. Dat moment is niet ver meer. Dit boek bereidt u daarop voor.

Fragment uit 9. Studio Binnenhof - media
'Ironie verstaat zich slecht met oprecht engagement', schrijft Ilja Leonard Pfeijffer in zijn essay Ondraaglijke lichtheid. Pfeijffer verbindt er de conclusie aan dat de ironie van kamp is verwisseld. Ooit kon de linkse kerk tegen heilige huisjes schoppen en daarbij ironie inzetten als wapen. Nu links zelf heilige huisjes als identity politics, diversiteit en feminisme bezet houdt, gaat rechts er met de ironie vandoor. Mensen die geloven in politieke correctheid vinden dat je over bepaalde onderwerpen geen grappen mag maken, betoogt Pfeijffer.

Ironici in de politiek heten tegenwoordig niet Marijnissen, Klaver of Ouwehand, maar Hiddema, Bosma of Nanninga. Kijk naar Trump, die zijn tegenstanders verkleint tot stripfiguren: crazy Bernie (Sanders), en mini-Mike (Bloomberg), 'a mass of dead energy' (een berg dode energie). Angstige ironiegebruikers zijn het, dat wel. Ironie is voor hen een kogelwerend vest. Zodra ze zich aangevallen voelen, trekken ze dat aan en zeggen: dit was ironie, waar is je gevoel voor humor gebleven?  Op sociale media zullen ze aan hun post een digitale knipoog toevoegen, om vooral niet verkeerd begrepen te worden: ;-). Terwijl een echte ironicus nooit zijn ironische bedoelingen zal toegeven, dan is de ironie immers op slag verdampt. Dus eigenlijk is ironie niet van kamp gewisseld, maar bezig te verdwijnen uit het politieke domein.

Ironie is de kanarie in de kolenmijn waarmee kan worden vastgesteld of er nog genoeg gemeenschappelijkheid voorhanden is in de samenleving. Begrijpen we elkaar nog een beetje? Begrijpen we elkaar ook als we het tegenovergestelde zeggen van wat we bedoelen? Sociale media werken op ironie als Roundup op onkruid, zoveel is zeker. Ze laan ironie dood, zonder aanziens des persoons. En dan te bedenken dat politici gretige Twittergebruikers zijn.

Bij ironie wordt een deel van de boodschap gegeven, het resterende deel moet worden aangevuld in het hoofd van de ander. degene die een boodschap stuurt, gaat ervan uit dat de ontvanger een reservoir aan interpretatiemogelijkheden heeft dat zorgt dat de ironie op de juiste wijze kan worden verstaan. Een vereiste daarvoor is dat de boodschap in gedachten wordt aangevuld met eerder opgedane informatie waarover zender en ontvanger het min of meer eens zijn.

Ironie kweekt een zekere saamhorigheid, omdat er ij ironische boodschappen altijd werk aan de winkel is: er wordt twijfel gezaaid die moet worden overwonnen. Dat gebeurt met vereende krachten, zowel ironiegebruiker als - ontvanger moet zijn deel van de klus klaren. In dit tijdsgewricht is ironie voor politici een hachelijk stijlmiddel. In het gunstigste geval wordt je gecanceld. Pakt het slechter uit dan volgen doodsbedreigingen of word je thuis opgezocht. Dat ironie bezig is uit de politiek te verdwijnen, is het beste bewijs dat de gemeenschappelijkheid afneemt; er resteren te weinig waarden en opvattingen die gedeeld worden. 

Sociale media spelen daarbij een cruciale rol, omdat ze worden gebruikt als voertuig om angst, vooroordelen en verdeeldheid te verspreiden. Wat eerst voor intern gebruik was, is nu algemeen toegankelijk. Ze verstoren de gemeenschappelijkheid, omdat het gaat om boodschappen van een individu dat zich richt tot een amorfe massa. Dat een groot deel van de gebruikers anoniem is, doet verder afbreuk aan de gemeenschappelijkheid. Sociale media zouden een middel kunnen zijn om dynamiek in de politiek terug te brengen. Politici zijn voor de burger bereikbaarder dan ooit. Kamerleden kunnen rechtstreeks worden benaderd, acties via sociale media zijn een middel dat grassroots-lobbyisten (de niet-professionele belangenbehartigers van onderop) effectief kunnen inzetten. Er zijn talloze voorbeelden van georkestreerde acties van burgers die snel resultaat hadden. Als er groot maatschappelijk ongenoegen is, zoals bij de toeslagenaffaire of rond de aardbevingen in Groningen, zijn sociale media een doeltreffend middel voor politici om informatie op te doen.

Daar staan kinderziektes tegenover die juist in de politiek zwaar wegen. De energie die door sociale media wordt opgeroepen, is in groter verband ongericht. Omdat door het gebruik van sociale media de eenheid van tijd en plaats is komen te vervallen, versplintert het politieke besluitvormingsproces tot een caleidoscoop van voorgekookte mediafragmenten, louter bedoeld voor eigen gewin. De algoritmen van sociale media moedigen de neiging aan de politieke turbulentie op te zoeken: opwinding wordt beloond met aandacht. Zo dragen sociale media ertoe bij dat de focus verschuift van wetgeving naar incidenten, van opvattingen naar personen, die immers gemakkelijker in beeld te vangen zijn. Studio Binnenhof suggereert eenheid, maar versterkt de verbrokkeling en gejaagdheid van het politieke bedrijf. (pagina 189-191)

Terug naar Overzicht alle titels

Josse de Voogd

Gelaagd land : een reis door de politieke kaart van Nederland
Atlas Contact 2023, 256 pagina's - € 24,99

Website van Josse de Voogd (1983)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
Wie zou denken dat de beplanting in de tuinen, de inrichting van de vensterbanken en de auto’s en fietsen voor de deur verraden op welke partij je stemt? Ja, dat zelfs de Tachtigjarige Oorlog iets van de uitslagen bepaalt? Niemand. Toch is dat zo. Josse de Voogd legt aan de hand van de bekende uitslagenkaart die we na elke verkiezing voorgeschoteld krijgen uit hoe dat zit en geeft zo een verrassend portret van Nederland. Zelfs het bodemtype is van belang, wat blijkt uit het grote verschil tussen de Drentse zanddorpen (‘liberaal’) en veendorpen (‘populistisch’). Vandaag de dag is het de mondialisering die nieuwe scheidslijnen trekt, bijvoorbeeld tussen bakfietssteden met hoogopgeleiden en industriële krimpgebieden. De Voogd neemt ons mee naar de politiek meest uitgesproken plekken, én laat ons zien waar juist het doodgewone gemiddelde Nederland te vinden is. Zo verandert je begrip van en je blik op dit gelaagde land.

Fragment uit

Lees ook boeken van Auke van der Woud, bijvoorbeeld Het landschap, de mensen : Nederland 1850-1940 (2020).

Terug naar Overzicht alle titels

Hans Rodenburg en Noortje Thijssen

Er is wél een alternatief : postkapitalisme - een einde aan de roofbouw op aarde en mens
Ambo Anthos 2023, 342 pagina's  - € 23,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Korte bio van Hans Rodenburg (1991) en Noortje Thijssen (1983)

Korte beschrijving
Een verzameling opstellen over hoe de Nederlandse samenleving eerlijker, duurzamer en democratischer ingericht zou kunnen worden. De auteurs, afkomstig uit diverse maatschappelijke organisaties, de politiek en de academische wereld, onderzoeken verschillende facetten van ons leven. Ze stellen dat er op alle vlakken, van de huizen waarin we wonen tot het voedsel dat we eten, verandering mogelijk en noodzakelijk is. Een centrale plaats is gereserveerd voor portretten van mensen die vastlopen in het huidige systeem. Hun ervaringen met bijvoorbeeld milieuvervuiling en het toeslagenschandaal zijn onmisbaar om tot concrete oplossingen te komen. Verdiepend maar onderhoudend geschreven. Voor een breed tot geoefend lezerspubliek.

Tekst op website uitgever
Het kapitalisme werkt zo niet. Meer dan twintig denkers laten concreet zien hoe het anders kan. Met bijdragen van o.a. Miriam Rasch, Clarice Gargard, Evelien Tonkens en Koen Haegens.

In Er is wél een alternatief laat een breed scala aan denkers zien hoe we kunnen toewerken naar een eerlijker, duurzamer en democratischer Nederland. De auteurs komen uit diverse maatschappelijke organisaties, de politiek en de academische wereld en nemen verschillende facetten van ons leven onder de loep. Of het nu gaat om de huizen waarin we wonen, de bedrijven waarbij we werken of het voedsel dat we eten: op alle vlakken kan en moet het anders.

Een centrale plaats is gereserveerd voor portretten van mensen die vastlopen in het huidige systeem. Hun ervaringen met bijvoorbeeld milieuvervuiling en het toeslagenschandaal zijn onmisbaar om tot concrete oplossingen te komen.

Met bijdragen van: Abel van Gijlswijk, Senna Maatoug, Sophie Bloemen, Thomas de Groot, Melissa Koutouzis, Evelien Tonkens, Louise Elffers, Daan Zandbelt, Koen Haegens, Sjors Roeters, Lavinia Steinfort, Rens van Tilburg, Vera Vrijmoeth, Hendrik Noten, Bram Büscher, Esther Turnhout, Shivant Jhagroe, Babette Porcelijn, Elisah Pals, Daniëlle Hirsch, Joris Thijssen, Merijn Oudenampsen, Sam de Muijnck, Bram Mellink, Joris Tieleman, Clarice Gargard, Afke Groen, Martijn Visser, Miriam Rasch, Zippora Elders en Tim ’S Jongers.

‘Alleen als we zien én geloven dat we iets te kiezen hebben, kunnen we samen bouwen aan een betere samenleving.’ – Hans Rodenburg, Noortje Thijssen & Koen Bruning

Fragment uit (het) Nawoord - Dapper voorlopen (Noortje Thijssen & Tim 'S Jongers)
Verbeelding en vooruitgang kunnen niet los van elkaar worden gezien. Nu duidelijk is dat zowel mens als planeet te lijden heeft onder de obsessie van oneindige economische groei, moeten we de verbeelding dan ook haar werk laten doen. Het is onlogisch om oplossingen te zoeken binnen de context waarin de problemen zijn ontstaan. Dit boek is een hoopvol verhaal over een andere toekomst. Een toekomst waarin mens en planeet weer tot bloei komen. Als we dit weten te realiseren, ook al doen we dat met kleine stapjes vooruit, dan kunnen we spreken van een keerpunt in onze geschiedenis.
  Geschiedenis schrijven doe je per definitie met het oog op de toekomst. Dit is vanzelfsprekend ongewis. Bovendien wordt het zicht op onze mogelijke toekomst beperkt door de beknellende systemen waarin we zijn opgegroeid en hebben leren denken. Dat betekent dat progressieve denkers en doeners - zoals de auteurs in dit boek - dapper vooroplopen. Niet door ons te vertellen wat moet, maar door ons te  laten inzien wat kan.

De meent als alternatief
Hoe verschillend de bijdragen in dit boek ook zijn, de gemeenschappelijke deler is dat de mens niet meer wordt voorgesteld, als homo economicus, de berekenende egocentrische mens uit de economische theorieboeken. Want wie dit mensbeeld voorstaat, zal de uitputting van mens en planeet als onvermijdelijk zien. De verwerping van de homo economicus leidt al snel tot de verwerping van een andere theorie waarin deze een hoofdrol speelt: de tragedy of the commons, oftewel de tragedie van de meent. Deze theorie gaat ervan uit dat hulpbronnen die geen privé-eigendom zijn, maar in gezamenlijkheid worden beheerd, op den duur uitgeput raken. De veronderstelling hierbij is dat de mens altijd geneigd is om het eigen kortetermijnbelang zwaarder te laten wegen dan het collectieve belang. Deze theorie was een belangrijke rechtvaardiging om gemeenschappelijke eigendommen, zo veel mogelijk te privatiseren en toe te schrijven aan een eigenaar. Anders zouden ze namelijk worden verwaarloosd. (pagina 315-316)

Artikel: TINA – maar feiten zullen niemand veranderen die niet veranderd wil worden. (mei 2017)

Terug naar Overzicht alle titels

Erdal Balci

De wedergeboorte : roman
De Geus 2023, 317 pagina's  - € 21,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Wikipedia: Erdal Balci (1969)

Korte beschrijving
Een dystopische sociale roman over een wereld waarin klimaatverandering een radicaal nieuwe orde teweeg heeft gebracht. Met de Grote Verhuizing heeft zowat de hele wereldbevolking zich teruggetrokken op het Europese continent. Om het klimaat te redden is de rest van de aarde teruggegeven aan dier en plant. Maar aan de strenge Europese regels en principes heeft de eigenzinnige Aziz zich niet gehouden. In het voorjaar van 2128 vertrekt hij naar de plek waar de aanhangers van de oude wereld broeden op revanche. Erdal Balci laat zien dat het vinden van geluk voor de mens niet minder radicale actie vereist dan voor de redding van de aarde. Vlot en toegankelijk geschreven. Geschikt voor een brede tot literaire lezersgroep. Erdal Balci (1969) is schrijver en columnist voor de Volkskrant. Zijn roman 'De gevangenisjaren’* stond op de shortlist van de Boon Literatuurprijs 2022 en 'Vandaag geen pont’ werd genomineerd voor de Bob den Uyl Prijs.

Tekst op website uitgever
‘Aziz besefte weer eens dat de migrant die naar lichtpuntjes zoekt om zijn lijden te verlichten hetzelfde is als de volwassen persoon die op het strand de kastelen van zijn kindertijd hoopt te vinden.’

Met de Grote Verhuizing heeft zowat de hele wereldbevolking zich teruggetrokken op het Europese continent. Om het klimaat te redden is de rest van de aarde teruggegeven aan dier en plant. Maar aan de strenge Europese regels en principes heeft de eigenzinnige Aziz zich niet gehouden. In het voorjaar van 2128 vertrekt hij naar de plek waar de aanhangers van de oude wereld broeden op revanche.

In De wedergeboorte heeft Erdal Balci diep gegraven in de menselijke ziel, om te laten zien dat het vinden van geluk voor de mens niet minder radicale actie vereist dan voor de redding van de aarde.

Fragment uit Deel 4
De mensen van Jaipur waren lang geleden naar de uitgestrekte, verlaten velden van Bulgarije getrokken en hadden de kleur van hun oude stad als het ware als was het een orgaan of ledemaat meegenomen naar het nieuwe continent. Na de immense golf van migratie waren ze relatief snel tot rust gekomen. Zolang de muren roze waren geverfd, zouden zij zich welkom blijven voelen.
  Anil liep naast zijn moeder met open mond de wonderlijke combinatie van bouwwwerk en kleur te kijken en vroeg: 'Waarom hebben ze alles in dezelfde kleur gedompeld?'
  'Vind je het mooi?'
  'het is prahctig omdat de zon in de kleur is gaan zitten. Als wij hetzelfde hadden gedaan in Ahiska zou het geen gezicht zijn.'
  Ze liepen de haven uit en stonden tijdens hun wandeling geregdl stil om monument, gebouw, straat, winkeltje of plein te bewonderen. Shirin streelde met de binnenkant van haar hand de warme muren van de gebouwen. Muren die destijds niet de vrolijke sfeer van nu uitstraalden. Was ze helemaal in het reine gekomen en huppelde ze daarom zo dartel onder de zon van Jaipur als was ze een leeftijdsgenoot van haar zoontje? 
  Nu ze weer terug was kwamen ook de herinneringen terug en wist ze weer dat ze hier alle soorten zomerbloemen had geplukt om haar gezicht erachter te laten verdwijnen. Haar huid als de donkerbruine grond die de bloemen tot grotere schoonheid verhief. Maar niemand die dat zag, ook zijzelf niet.
  In Ahiska had ze zich aangeleerd om haar verdriet in het water te dumpen. Soms in een meer, soms in de zee, soms in het water waar ze de afwas mee deed en soms met het water van de douche. Maar wie anders dan de persoon die verantwoordelijk was voor de dood van haar onschuld kon in staat zijn om haar voor altijd te ontlasten? (pagina 149-150)

Terug naar Overzicht alle titels

Esther van Fenema en Joost Roselaers

De leegte voorbij : op zoek naar een verhaal dat ons verbindt
Prometheus 2023, 302 pagina's - € 22,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Wikipedia: Esther Fenema (1970) en Joost Roselaers (1979)

Korte beschrijving
Een boek over het gebrek aan een maatschappelijk verhaal in Nederland. Na de snelle secularisatie in Nederland en het afscheid van kerken, zuilen en politieke ideologieën, is er een leegte ontstaan op persoonlijk en maatschappelijk vlak, zo stellen psychiater Esther van Fenema en predikant Joost Röselaers. Deze leegte komt voort uit het gebrek aan een verbindend verhaal, aangezien iedereen zijn eigen waarheid heeft. In dit boek gaan zij in gesprek met denkers van diverse achtergronden, onder wie Jan Terlouw, Paul Cliteur en Renske Leijten, om de bouwstenen te vinden voor een nieuw gedeeld verhaal dat zin en samenhang biedt. Onderzoekend en beschouwend geschreven. Met zwart-witillustratie. Geschikt voor een brede tot geoefende lezersgroep.  Esther van Fenema is schrijver, psychiater, columnist en violist. Ze schreef een klein aantal boeken. Joost Röselaers is predikant en auteur. Hij is columnist van Het Financieele Dagblad en VOLZIN.

Tekst op website uitgever
De afgelopen decennia zijn we in Nederland in buitengewoon rap tempo geseculariseerd. Binnen twee generaties namen wij afscheid van kerken en zuilen die als onderdrukkend en patroniserend ervaren werden. Ook van grote politieke ideologieën namen wij afscheid. Dat heeft een ongekende vrijheid opgeleverd om te worden wie je wilt zijn. De keerzijde van de bevrijding van religies en ideologieën is een leegte die op het persoonlijke en maatschappelijke vlak gevoeld wordt. Er is geen verhaal meer dat ons met elkaar verbindt en dat zin en samenhang biedt, want iedereen heeft zijn of haar eigen waarheid. We voelen ons hoogstens nog verbonden binnen onze eigen ‘bubbel’. We stemmen op partijen die onze eigen belangen verdedigen, we zijn solidair met mensen die op ons lijken.

In De leegte voorbij gaan psychiater Esther van Fenema en predikant Joost Röselaers op zoek naar een nieuw gedeeld verhaal. Met geëngageerde denkers van zeer diverse achtergronden spreken zij over de bouwstenen van een verhaal dat ons met elkaar verbindt. Wat wordt ons narratief voor de komende generaties? Weg uit de leegte, op zoek naar nieuwe vormen van zin en verbondenheid. In gesprek met: Dirk De Wachter, Stephan Sanders, Beatrice de Graaf, Merlijn Twaalfhoven, Paul Cliteur, Doortje Smithuijsen, Klaas van Egmond, Hans Schnitzler, Samira Rafaela, Klaus Schwab, Jaime de Bourbon de Parme, Renske Leijten, Afshin Ellian, Stefan Paas, Zihni Özdil, Danielle Braun wn Jan Terlouw.

Esther van Fenema is psychiater en auteur. Daarnaast is zij regelmatig te gast in de landelijke media als opiniemaker, waarbij ze het morele debat graag scherp voert. Eerder verscheen van haar Waarom kan ik niet gewoon gelukkig zijn? en Het verlaten individu.

Joost Röselaers is predikant en auteur. Hij is columnist van Het Financieele Dagblad en VOLZIN. Tot 2021 was hij hoofdredacteur van Idee, het tijdschrift van de Mr. Hans van Mierlo Stichting.

Fragment uit (het interview met) Klaas van Egmond
Vraag: Herken je dat er een leegte bestaat in de samenleving omdat er geen narratief meer is dat ons met elkaar verbindt?
KE: Ja, daar ben ik het helemaal mee eens. Als je kijkt naar onze huidige samenleving, dan vertoont ze in elk geval theoretisch alle verschijnselen van verval. Waarbij zelfs de beschaving in verval lijkt te geraken.
  Een belangrijk kenmerk is het feit dat de complexiteit te groot is geworden. Vergelijkbaar met het West-Romeinse Rijk, dat daardoor ten onder is gegaan, en zichtbaar in allerlei onderwerpen. De toeslagenaffaire is evident, maar je ziet het ook op mijn gebied, het milieu. Denk aan ammoniak of stikstof, waarbij men soms expres zaken ontloopt en in complexiteit vlucht. Complexiteit dus als een enorm probleem van nu.
  Daarnaast is het tweede punt de congestie. Er is niet alleen sprake van een overbevolkingsprobleem, maar we hebben ook te maken met sociale congestie. Een fenomeen dat vijftig jaar geleden al beschreven werd in het rapport 'De grenzen aan de groei' (Dennis Meadows, de Club van Rome, red.)  en een jaar later in het boek Sociale grenzen aan de groei van Fred Hirsch. Congestie gaat over positionele goederen, het feit dat iedereen op zijn tenen gaat staan, maar niemand beter kan zien. Concreet, ik kon destijds op één salaris een huis kopen, maar nu moet je allebei keihard werken om dat net niet te kunnen bereiken. De werkelijke waarde is namelijk verdwenen. Je kan er een heleboel economie in stoppen, maar dat helpt uiteraard de relatieve positie van mensen op de inkomensladder en dus niet meer de absolute positie. We kunnen misschien wel rijker worden, zoals Rutte propageert, maar dat helpt ons niet meer, want de bereikbarheid van dat rijtjeshuis of die vrijstaande woning wordt daardoor niet groter. Dat is het beperkende van congestie.
  Het derde punt als oorzaak van verval is de enorme mate van eenzijdigheid. Wij zijn, voorspelbaar en begrijpelijk, in een van de uithoeken van ons mens- en wereldbeeld terechtgekomen, iets waar we altijd toe neigen. Maar deze keer is de uithoek materialisme en individualisme, iets wat je dagelijks terugziet in de media om je heen. 

Vraag: Dus we zijn (weer) voorbij het optimum geschoten?
KE: Ja. Ik hanteer een hermetische gedachtegang, waarbij onze menselijke natuur zich tussen verschillende polen bevindt en waarbinnen wij ons staande moeten zien te houden.
  Bij een te grote eenzijdigheid beland je buiten de cirkel van de homo universalis. Buiten die denkbeeldige cirkel wordt de eenzijdigheid zo groot dat ze maniakaal wordt en de beschaving kapseist. Zo zou je in principe de geschiedenis van onze beschaving kunnen samenvatten. De ene keer zitten we in de religieuze hoek, de Verlichting, en nu zijn we van de moderniteit naar de postmoderniteit gevlucht. Het collectief bestaat in onze tijd niet meer, alleen het afzonderlijke individu. Tegelijkertijd speelt er de afgelopen tweeduizend jaar een enorme secularisering waarbij we van een geestelijke oriëntatie zijn overgegaan op een puur materiële oriëntatie.
  het culturele materialisme, in de zin van het filosofische denken, is uitermate eenzijdig en volstrekt doorgeschoten. Er is zelfs een vijandigheid ontstaan jegens alles wat daarvan afwijkt. De geschiedenis leert on dat eenzijdigheid altijd leidt tot catastrofes. (pagina 99-100)

Terug naar Overzicht alle titels

Ton Lemaire 4

Bomen en bossen : bondgenoten voor een leefbare aarde
Ambo Anthos 2023, 294 pagina's - € 24,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Wikipedia: Ton Lemaire (1941)

Korte beschrijving
Een cultuurfilosofische verhandeling over bomen en bossen. Het boek behandelt botanische, geografische en cultuurhistorische aspecten van bomen. Aan bod komt het groeiende besef dat er zonder bomen geen leefbare toekomst mogelijk is: bomen zijn essentieel voor de vergroening van onze wereld. Het boek heeft aandacht voor de bescherming van oude en opvallende bomen, de zorgwekkende ontbossing wereldwijd en de impact van enorme bosbranden. Het benadrukt het belang van bos en bomen voor de opslag van CO2, het klimaat en het tegengaan van erosie en verwoestijning. In bevlogen, diepgaande stijl geschreven. Met name geschikt voor een geoefende lezersgroep. Ton Lemaire (Rotterdam, 1941) is een bekende Nederlandse antropoloog en filosoof. In 1970 verscheen 'Filosofie van het landschap', in de jaren daarna volgden vele boeken, onder meer 'Op vleugels van de ziel', 'De val van Prometheus', 'Onder dieren', 'Met lichte tred' en 'Tegen de tijd'. In 2021 werd aan Lemaire de Groeneveld-prijs toegekend vanwege zijn inzet voor het debat over natuur en landschap in Nederland.

Tekst op website uitgever
Een rijk geïllustreerde ode aan bomen en bossen en een stevig pleidooi voor ene groene, gezonde aarde. Lemaire zet een scherpe analyse van deze tijd neer. In 2021 won hij de Groeneveldprijs.

Ton Lemaire, die al veelvuldig schreef over natuur en landschap, verkent in Bomen en bossen de rijke wereld van het geboomte. Hij is een inspirerende gids op zowel botanische, geografische alsook cultuurhistorische wandelingen. Zijn mooi geïllustreerde boek is een uitvoerige ode aan boom en bos, in een periode waarin we ons weer realiseren dat er zonder het luisterrijke gezelschap van bomen voor de mensheid geen leefbare toekomst op aarde mogelijk is.

Bomen en bossen sluit aan bij de groeiende belangstelling voor geboomte: het besef dat bomen essentieel zijn in de vergroening van onze wereld lijkt steeds meer door te dringen. Oude en opvallende bomen worden beschermd, de grote ontbossingen overal ter wereld vinden we zorgwekkend en we zijn geschokt door de enorme bosbranden. We beseffen steeds meer hoe belangrijk bos en bomen zijn voor de opslag van CO2, voor het klimaat en om erosie en verwoestijning tegen te gaan. Bovendien kunnen we genieten van de schoonheid van een boom en van de schaduw en de frisse lucht van een bos.

Fragment uit 3. Een imaginair museum
Na aandacht te hebben besteed aan stammen en stronken, richt ik me nu op afzonderlijke, alleenstaande en volgroeide bomen, het hoogtepunt van het boombestaan. Als eerste kies ik een vroeg werk van Van Ruisdael uit 1646, getiteld Landschap met dorp in de verte. De rechterkant van het doek wordt helemaal ingenomen door enkele bomen, waarschijnlijk eiken, waarvan de grootste het beeld domineert. Op de andere helft ziet men verder weg nog meerdere bomen waarboven de spits van een kerktoren zichtbaar is. Van Ruisdael is bij uitstek een schilder van bomen en bos, talloos zijn de doeken waarop ze een prominente rol spelen. Hij heeft bomen ongetwijfeld goed leren kennen op zijn wandelingen rond zijn geboortestad Haarlem, vooral in de duinen, en op een reis naar het oosten van Nederland waarbij hij de Duitse grens overschreed bij Bentheim. In 1652 schilderde hij De grote eik, een imposant boslandschap waarin op de voorgrond een forse eik alle aandacht naar zich toe trekt.

Ik maak nu een sprong van bijna twee eeuwen, naar het werk van Friedrich, dat naar mijn mening een hoogtepunt is van de schilderkunst van de romantiek en bij wie bomen een minstens even grote rol spelen als bij Van Ruisdael. Ik kies een schilderij met een boom in de winter, Eichbaum im Schnee uit 1829, waarop een nagenoeg dode oude eik is te zien met weinige takken. Een hoogtepunt in zijn oeuvre wat betreft bomen vind ik wel zijn Dorflandschaft bei Morgenlicht uit hetzelfde jaar, ook wel Der einsame Baum genoemd. Hierop staat in het midden een grote, oude eik afgebeeld die het weidse landschap eromheen domineert. In de verte vermoed je een dorp, gelet op de torenspits die nog net is te zien. De eik heeft al dode takken hier en daar en zijn kruin begint kaal te worden. Aan zijn voet glanst een waterplasje en tegen de stam van de boom staat  een herder geleund terwijl vlakbij een groepje schapen graast. De gestalte van een mens valt in het niet bij de omvang van de majestueuze boom die, juist omdat hij zo alleen staat, zo'n indrukwekkende verschijning is. Naar hem kijkend begrijp je enigszins waarom mensen zich de spil van de wereld hebben kunnen voorstellen als een gigantische boom: de wereldboom. (pagina 112-113)

Lees ook van Ton Lemaire: De val van Prometheus : over de keerzijden van de vooruitgang (2010), Onder dieren : voor een diervriendelijker wereld (2017) en Tegen de tijd : kanttekeningen bij onze wereld (2022).

Boeken over onze nieuwe omgang met niet-dieren en dingen

Terug naar Overzicht alle titels