Rutger Bregman 7

 De papieren versie van zijn Reith Lectures voor de BBC
De Correspondent 2026, 200 pagina's  -  € 15,--

Titel nog niet bekend/verschijnt medio februari 2026

Klik hier voor de podcast-versie van The Reith Lectures en hier voor The School of Moral Ambition.

Leden van De Correspondent kunnen het transcript en de vertaling  van de vier lezingen lezen.
1. A time of monsters/Een tijd van monsters: waarom de beste mensen niet meer de top bereiken

2. How to start a moral revolution/Als niemand meer ergens in gelooft: zo begin je een morele revolutie

3. A conspiracy of decency/Wie de wereld wil veranderen, moet samenzweren

4. Fighting for humanity in the age of the machine/Wat is nog heilig in dit tijdperk van de machine?

Wikipedia: Rutger Bregman (1988)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
De westerse wereld verkeert in een morele crisis. Niet de meest bekwame, maar de meest schaamteloze leiders komen aan de macht.

In zijn BBC Reith Lectures — hier in ongecensureerde vorm — brengt Rutger Bregman zijn hele oeuvre samen in een pleidooi voor een morele revolutie.

Fragment uit 4. Wat is nog heilig in dit tijdperk van de machine?
Nu onze menselijkheid zelf onder vuur ligt, dringt de vierde vraag zich op: hoe moeten we leven? Het zal geen verrassing zijn dat ik denk dat het antwoord in ons verleden te vinden is. In mijn vorige lezingen besprak ik twee grote morele revoluties uit de negentiende eeuw: de afschaffing van de slavernij en de strijd voor het vrouwenkiesrecht. Maar een derde heb ik nog niet genoemd: de matigingsbeweging. Veel abolitionisten en suffragettes waren ook daarvan aanhangers.

Tegenwoordig is deze beweging vrijwel vergeten, maar ze bevat cruciale lessen. In de negentiende eeuw was alcohol geen gezellig genotsmiddel, maar een sociale ramp. Er waren geen gezondheidslabels, geen minimumleeftijd, geen grenzen aan de reclames. Op elke straathoek vond je wel een kroeg, weeklonen verdwenen in de fles, en gezinnen werden verscheurd door geweld en verwaarlozing. De alcoholindustrie verdiende grof geld aan menselijke zwakte en sloopte complete gemeenschappen.

Daar kwamen mensen tegen in opstand. De matigingsbeweging was een van de grootste democratische bewegingen uit de geschiedenis, die geleid werd door vrouwen en arbeiders. Zij geloofden dat echte vrijheid betekende dat je werkelijk aanwezig kon zijn. Dat je verbinding verkoos boven verslaving. Ze zagen die afhankelijkheid als wat het was: het moment waarop je je vrije wil verliest. En dus eisten ze radicale maatregelen: hogere belastingen, strikte vergunningen, zelfs totale drooglegging.

Vandaag staan we tegenover een nieuwe verslavingsindustrie. Die draait niet om wijn en whisky, maar om apps en algoritmes. Veel van de slimste geesten van Stanford worden een fuik ingestuurd waarin ze bouwen aan een moloch, een machine die onze aandacht steelt en onze focus vernietigt, onze tijd verslindt en die ons met het uur leger doet voelen.

En AI dreigt dat allemaal naar een kookpunt te brengen.

Maar hier is mijn waarschuwing aan Silicon Valley: jullie zijn bezig een slapende draak wakker te maken. Er broeit een volkswoede. En die zou kunnen uitgroeien tot een beweging die net zo woest en onhoudbaar is als de matigingskruistocht van honderd jaar geleden. Uit recent onderzoek blijkt dat mensen overal in het Westen denken dat AI vrijwel alles waar ze om geven slechter zal maken: van hun relaties, hun mentale gezondheid en de veiligheid van hun kinderen tot hun werk en de democratie aan toe. In een verhouding van drie tegen één willen ze méér regulering.

De geschiedenis laat zien hoe zo’n beweging vleugels kan krijgen dankzij een klein groepje gecommitteerde burgers. En hoe machtig die beweging kan worden. Net zoals Bertrand Russell de massaprotesten tegen de kernwapenwedloop aanvoerde, zo zien we binnenkort wellicht ook massaal verzet tegen de AI-wapenwedloop. Honderd jaar geleden duwden matigheidsactivisten zelfs een grondwetswijziging door het Amerikaanse Congres waarmee alcohol in zijn geheel werd uitgebannen.

Wie wil voorkomen dat iets wat net zo drastisch is gebeurt in onze tijd, kan maar beter van het verleden leren.

()

Wat ik in deze lezingen heb geprobeerd, is de geschiedenis gebruiken als een kompas. Ik wilde laten zien hoe decadentie kan uitmonden in vernieuwing, hoe morele revoluties plaatsvinden, en hoe de toekomst afhangt van wat wij heilig achten. De hele reeks is een overpeinzing geweest over determinisme en vrijheid, over noodzaak en toeval, over geschiedenis en daadkracht.

Ziehier de kern van mijn seculiere religie: twee manieren om de wereld te zien. Als we naar anderen kijken, moeten we oog hebben voor wat hun handelen veroorzaakt – de geschiedenis, het lot, de wonden die ze nooit kozen – en reageren met begrip in plaats van verwijten. Maar als we in de spiegel kijken, moeten we inzien dat we vrij zijn om te handelen. Zoals Kierkegaard zei: ‘Je kunt het leven alleen achterwaarts begrijpen, maar het moet voorwaarts worden geleefd.’

Dus laten we ons volledig storten op die taak. We weten dat het niet gemakkelijk zal zijn. De toekomst biedt geen garanties, geen zekerheid dat onze soort zal overleven of dat ons verhaal goed afloopt. Maar dat is altijd de menselijke conditie geweest.

Wat we wél weten, is dit: keer op keer hebben kleine groepjes toegewijde mensen de boog van de geschiedenis richting rechtvaardigheid gebogen. En wat de uitkomst ook moge zijn, er huist schoonheid in het proberen. Schoonheid in elke moedige daad, in elke vonk van waarheid, in elk rijk en evenwichtig leven.

We kunnen geen stenen monumenten bouwen die voor altijd blijven staan. Maar we kunnen wel monumenten bouwen in de tijd.

Lees vooral: Morele ambitie : stop met het verspillen van je talent en maak werk van je idealen (uit 2024) én De Bermudadriehoek van talent : hoe knappe koppen verdwijnen in betekenisloze banen van Simon van Teutem (uit 2025)

Andere boeken van Rutger Bregman
Met de kennis van toen : actuele problemen in het licht van de geschiedenis (2012)
De geschiedenis van de vooruitgang (2013)
Gratis geld voor iedereen : en nog vijf grote ideeën die de wereld kunnen veranderen (2014)
De meeste mensen deugen : een nieuwe geschiedenis van de mens (2019)
Met Jesse Frederik. Waarom vuilnismannen meer verdienen dan bankiers (2015) 

Terug naar Overzicht alle titels

Ton Lemaire 5

Verre velden : essays en excursies 1995-2012
Ambo 2013, 383 pagina's - € 24,95

Wikipedia: Ton Lemaire (1941-)

Korte beschrijving
Al bijna 25 jaar woont cultuurfilosoof Ton Lemaire op een stille plek in de Dordogne, waar hij in eenvoud leeft en denkt en leest en schrijft. Gevlucht voor het lawaai, het kapitaal, de consumptie en de markt. Terug naar een wereld waar de stem van de natuur nog wordt gehoord. In een lange reeks boeken komt hij op voor de waarde van het landschap, en wijst hij op het gevaar van steeds maar sneller en groter en meer. Zo ook in deze bundel deels eerder gepubliceerde essays, over onder meer de symboliek van de roos en de waarde van het braakliggen, over gedichten van Rilke en schilders van het korenveld, over de kritische theorie van Horkheimer en de waarde van het lezen. De lezer die enigszins vertrouwd is met Lemaire en met de literatuur waaruit hij put, zal in deze essays veel herkennen. Met noten, literatuurlijst en personenregister.

Tekst op website uitgever
In Verre velden zijn de essays verzameld die Ton Lemaire de laatste twee decennia heeft geschreven. Ze handelen over een grote verscheidenheid van velden: de hoofdstukken bestrijken graanvelden, onder meer zoals ze in de schilderkunst zijn afgebeeld, het sprokkelen van hout, braakliggen (letterlijk en overdrachtelijk), archeologie en landschap, de indianen van Chili, de betekenis van de roos, een bijzonder gedicht van Rilke en ten slotte filosofie en de rol van het boek.

Ton Lemaire slaagt erin om concrete ervaringen te verbinden met meer algemene en soms vrij abstracte thema's door ze te situeren in steeds bredere contexten. Zo kunnen ook ogenschijnlijk onbelangrijke details of gebeurtenissen een toegang bieden tot hedendaagse kwesties en soms uitmonden in maatschappij- of cultuurkritiek.

Ton Lemaire is antropoloog en filosoof. Eerder publiceerde hij onder meer Filosofie van het landschap, Op vleugels van de ziel, Met open zinnen, De val van Prometheus en Onder dieren. Sinds geruime tijd woont hij op het Franse platteland.

Fragment uit IX. Filosoferen tussen kritiek en desillusie
2. Rationaliteit of rationalisering
Maar is de beoefening van wijsbegeerte wel een garantie voor kritisch denken? Zijn filosofen eigenlijk wel in staat kritischer te zijn dan hun tijdgenoten? Als we naar de geschiedenis kijken, zijn er wel degelijk verschillende redenen om daaraan te twijfelen. Ik zal enkele voorbeelden geven waaruit blijkt dat ook en zelfs grote denkers minstens een deel van de blinde vlekken en vooroordelen van hun tijd en samenleving hebben gedeeld. Dat geldt, om te beginnen, voor Kant, bij uitstek een denker van de verlichting. Met zijn befaamde drie Kritiken heeft hij ongetwijfeld de hele moderne filosofie op een nieuwe leest geschoeid; de invloed en uitstraling van Kant zijn immens geweest. Maar tevens heeft hij ook een groot deel van de problemen en impassen voorbereid waarmee we nog steeds worstelen.
  Kants kenleer wordt beheerst door het ervaringsbegrip van de toenmalige natuurwetenschappen met hun mechanistische wereldbeeld. Daarin staat de relatie van het subject tot de wereld van de dingen centraal en impliciet daardoor de potentiële maakbaarheid van de wereld en de beheersbaarheid van de natuur. Antropocentrisme en constructivisme die zo kenmerkend zijn gebleken voor de moderniteit werden aldus door Kant gefundeerd. Wel wordt de eigenstandigheid van de zedelijkheid in zijn systeem gegarandeerd, maar zijn 'plichtsethiek' blijft formeel en nogal bloedeloos. De scheidingen en tegenstellingen die zijn denken aanbrengt - tussen zintuigen verstand, tussen zijn en behoren enzovoort - worden nauwelijks overbrugd. Voor meerdere vormen van ervaring, zoals die van de kunst, de muziek, de mystiek, had Kant weinig aandacht en gevoel, zodat ze er in zijn systeem enigszins bekaaid vanaf komen. Kortom, hij vertrok van een erg beperkte opvatting van ervaring en van rationaliteit. Zijn wijsbegeerte kon daardoor slechts rekenschap geven van een gedeelte van onze ervaring en zodoende slechts 'een gehalveerd wereldbeeld aanbieden'. 

  Een ander voorbeeld heeft betrekking op het oeuvre van Hegel, met name diens geschiedfilosofie. Daarin heeft hij een duiding gegeven van de verborgen structuur en logica van de geschiedenis van d mensheid, als een gebeuren waarin de menselijke geest zich in verschillende stadia en vormen heeft veruitwendigd, die veruitwendigingen pas laat herkent als zijn eigen uitingen en ze zich daardoor toe-eigent, en het hele proces ten slotte kan herkennen als de wijze waarop de geest tot een voltooide zelfkennis komt. In Hegels grootse verhaal worden in de bonte verscheidenheid van gebeurtenissen lijnen aangebracht, krijgt de wereldgeschiedenis orde en zin en wordt haar eigen rechtvaardiging - treedt in de plaats van wat de theodicee voorheen was; de geschiedenis is tegelijk het 'Weltgericht'.  Mara deze ontcijfering van de betekenis van de geschiedenis heeft een dubbele bodem, want ze rechtvaardigt impliciet  ook het feitelijke verloop der dingen en bevat daardoor een legitimering van macht en succes. Hegels geschiedfilosofie wordt bekroond door de veronderstelde wereldhistorische bestemming van Europa en gaat gepaard met een geringe dunk voor oosterse culturen en een onverholen minachting voor Afrika en inheems Amerika. Door met zijn methode de 'ratio' aan te geven van de geschiedenis rationaliseert hij tevens de toenmalige dominantie van Europa, het kolonialisme en het eurocentrisme. Anders gezegd: Hegel verabsoluteert de historische constellatie van zijn tijd en heeft de vooroordelen en ideologie van zijn eigen samenleving in een filosofisch gewaad.
 Vervolgens heeft Marx Hegels dialectiek van de geschiedenis geïnterpreteerd in zijn historisch materialisme, met in plaats van de geest de arbeid als kracht die het hele proces voortstuwt. Hij begrijpt de geschreven geschiedenis als de geschiedenis van de klassen strijd die in en door het kapitalisme op de spits zal worden gedreven om ten slotte om te slaan in een klassenloze maatschappij/ Dit resultaat is, meent hij, geen utopie of wensdroom maar kan worden afgelezen uit de wetmatigheden van de geschiedenis zelf. Zich beroepend op deze veronderstelde historische wetten hebben Lenin en Stalin de ontwikkelingen en omwentelingen in Rusland/Sovjet-Unie met harde hand een zet in de 'goede' richting gegeven. Ideeën zijn zelden onschuldig; in zijn maatschappelijke en politieke implicaties toont een wijsgerig systeem zijn werkelijke gezicht. DE terreur van de Franse Revolutie evenals die van de Russische en Chinese revoluties werd voorbereid door ideeën uit de achttiende en negentiende eeuw. (pagina 268-270)

Lees ook van Ton Lemaire: 
De val van Prometheus : over de keerzijden van de vooruitgang (2010), 
Onder dieren : voor een diervriendelijker wereld (2017), 
Tegen de tijd : kanttekeningen bij onze wereld (2022) en
Bomen en bossen : bondgenoten voor een leefbare aarde (2023)

Boeken over onze nieuwe omgang met niet-dieren en dingen

Terug naar Overzicht alle titels

Machtige mythes

Machtige Mythes : hoe 21 economische sprookjes ons land steeds ongelijker maken (en wat daaraan te doen)
Geschreven door Vera Vrijmoeth, Felix Kram, Hendrik Noten, Jacob-Jan Koopmans & Tijmen de Vos
Van Gennep 2025, 136 pagina's  - € 13,99

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
Er was eens een land, laaggelegen en plat. Iedereen werkte even hard en kreeg loon naar werken. Het geld was gelijk verdeeld, de burgers waren gezond en werden steeds ouder. De armoede nam af en de breedste schouders droegen er de zwaarste lasten. Iedereen was deel van de middenklasse. Het was er goed toeven. Het was een gaaf land. En dat land heette Nederland. Grapje, natuurlijk niet. Toch is het moeilijk aan dit sprookje te ontkomen. We worden namelijk elke dag overladen met onjuiste, soms zelfs onzinnige claims over de economie van ons land: Nederland is een super gelijk land, bedrijven kunnen hogere lonen niet betalen, iedereen wordt steeds rijker. En ga zo maar door. Bewijs voor deze stellingen ontbreekt meestal. Toch weten die mythes zich in onze hoofden te nestelen. Hoog tijd dus om een aantal mythes door te prikken. In Machtige Mythes ontrafelen FNV-onderzoekers Vera, Felix, Hendrik, Jacob-Jan en Tijmen eenentwintig economische mythes: mythes over hoe hard we werken, over stijgende prijzen, over ongelijkheid, over ons belastingstelsel en over het bedrijfsleven. Wat schuilt er achter deze sprookjes en wiens belangen worden gediend? Machtige Mythes is een verfrissende verzameling eye-openers die niet alleen food for thought bieden, maar ook tot daden aanzetten.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Dirk De Wachter 6

Wachten : een levenshouding
Lannoo Campus 2025, 153 pagina's - € 24,99

Wikipedia: Dirk De Wachter (1960)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
In een wereld die snelt, is wachten een daad.

Geen passiviteit, maar een bewuste vorm van leven.

Wachten. Een levenshouding is een neerslag van ideeën, gevoelens en verhalen over het wachten en de vele betekenissen die erbij horen: in ziekte, rouw, je carrière, de liefde en het geloof. Over niet kunnen wachten, leren wachten en wachten zonder verwachting.

Dit boek is een pleidooi voor bedachtzaamheid, maar ook voor engagement: een vorm van nabijheid bij jezelf, en bij de ander.

Fragment uit 14. Het museum van De Wachter

Valt het niet op dat mensen tijdens klassieke concerten wachten met hoesten tot een deel gedaan is? Ook dat kan.

U, lezer, al mogelijk merken dat het woord 'wachten' maar blijft herhaald worden in dit boek. Mogelijk wordt het zelfs vervelend, en breekt u er zich het hoofd over dat daarmee het wachten ook tot een taak vervelt. Een item op een checklist om af te vinken. Of, erger nog, net een oproep om niets te doen. Een mantra om onszelf te bedwelmen, en de realiteit genoegzaam te gaan negeren. Vermosselen, heb ik dat wel eens genoemd. Maar de indruk mag niet ontstaan dat dit boek een oproep is tot passiviteit. Dit is geen uitnodiging tot luiheid, al hield filosoof Johan Braeckman daar ooit een mooi en gepast pleidooi voor. Of luiheid, zoals weer andere mensen zeggen, een recht moet zijn? Dat weet ik niet

Ik zie wachten wel als een grondhouding, als de kans om tijd te geven aan het zelf. Die grondhouding is belangrijk. Even de doordrammerigheid doorbeken door een weekend in een bubbelbad te gaan liggen in een chic resort en 's namiddags te golfen om dan op maandag de hectiek weer aan te vatten, is niet wat ik bedoel. Er is een ongelooflijke hype van wat ik 'wachtpuntefficiëntie' noem, met therapeuten en coaches die je stilte- en wachtmomenten aanbieden. Tegen mindfulness an sich heb ik niets, mijn collega Edel Maex heeft op dat vlak prachtig werk geleverd, maar ook voor hem ging het om een levenshouding. De vraag moet zijn hoe je dat meditatieve in je dagelijkse bestaan kan inweven. Dat bedoel ik met wachten. Tot je natuurlijk af en toe iets moet ondernemen. Passiviteit is weer iets anders.

Ook het woord 'schoonheid' zal al een keer of tien gevallen zijn in dit boek. Laat dit dan de elfde keer zijn. Omdat de schoonheid van het wachten soms gewoon aangevoeld kan worden, en zo voor verbinding kan zorgen. 

Dat ik een groot Bach-liefhebber ben, is niet nieuw. Een Nederlandse zakenman die in een kasteel woont, moet het ergens gelezen hebben. Hij nodigde ons uit een uitvoering van de Mattheüspassie in zijn optrekje, een concert met de Nederlandse Bachvereniging en een barokorkest op authentieke instrumenten. De Mattheüspassie heb ik al vaak prachtig opgevoerd gezien, onder meer onder leiding van Philippe Herreweghe, maar die bepaalde avond overtrof werkelijk alles. Bij wijze van spreken weende ik van de eerste tot de laatste noot. Het was adembenemend.

Toen die laatste noot kwam, na het slotkoraal 'Wir setzen uns mit Tränen nieder', kwam echter het mooiste. De dirigent hield de stilte vast, heel lang, het publiek tegenhoudend. Het bleef stil, tot op zijn teken. Die lange stilte, dat wachten op het applaus, was mogelijks nog ontroerender dan alle pracht en schoonheid die we net voordien gehoord hadden. Toen kwam dat applaus. Een staande ovatie. Een bijna orgastische explosie van mensen die gingen rechtstaan om in hun handen te klappen. Wat voor Nederlanders trouwens bijzonder is. In de vele opvoeringen van de Mattheüspassie, zo hoorde ik in allerlei kerken, applaudisseren de mensen niet. Ze zingen mee, maar verder zijn ze stil.

Valt het niet op dat mensen tijdens klassieke concerten wachten met hoesten tot een deel gedaan is? Ook dat kan. (pagina 141-143)

Andere boeken van Dirk De Wachter
Borderline times : het einde van de normaliteit (2012), 
Liefde : een onmogelijk verlangen? (2014), 
De wereld van De Wachter (2016) en 
De kunst van het ongelukkig zijn (2019)
Vertroostingen : gewone woorden van Dirk De Wachter (2022)

Terug naar Overzicht alle titels

Bas Erlings

Het spel van de populist : hoe zij het spelen, hoe wij het winnen
Alfabet Uitgevers 2025, 250 pagina's  - € 22,99

Korte bio van Bas Erlings (19?)

Korte beschrijving
Een verdiepend boek over de (campagne)strategieën van populistische politici die wereldwijd aan politieke invloed winnen. De auteur beschrijft hoe populisten een vast script volgen, bestaande uit krachtige oneliners en massale ophitserij, en dat hun succes deels te danken is aan hun inzicht in de werking van het menselijk brein. Aan de hand van persoonlijke anekdotes uit Den Haag, voorbeelden uit de internationale politiek en inzichten uit de gedragspsychologie analyseert de auteur de manipulatietechnieken van populistische politici. Ook biedt het boek handvatten voor politici, journalisten en kiezers die bedoeld zijn om populisten te ontwapenen en uiteindelijk uit te schakelen. In pakkende, bevlogen stijl geschreven. 

Bas Erlings is een Nederlandse gedragspsycholoog en voormalig campagnestrateeg voor de VVD. ‘Het spel van de populist’ is zijn eerste boek.

Tekst op website uitgever
oormalig campagnestrateeg van Mark Rutte Bas Erlings kruipt in het hoofd van populisten en analyseert hun gedrag. Hij laat zien hoe we ze kunnen ontmaskeren en ontwapenen.

Populisten lijken de wereld in rap tempo over te nemen. Ze krijgen grote groepen mensen in beweging, winnen verkiezing na verkiezing en komen weg met schandalen en leugens. Toch zijn de populisten te verslaan. Tenminste, als je begrijpt hoe ze hun spel spelen. Want populisten volgen allemaal precies hetzelfde script, van hun eerste oneliner tot uiteindelijk massale ophitserij. Omdat zij als geen ander begrijpen hoe het menselijk brein werkt. Campagnestrateeg Bas Erlings kruipt in het hoofd van de meesters van de manipulatie en ontrafelt hun gedrag. Met anekdotes uit zijn tijd achter de schermen in Den Haag, voorbeelden uit de internationale politiek en scherpe inzichten uit de gedragspsychologie onthult hij hoe ze werken. Hij laat zien hoe wij allemaal – politici, journalisten en kiezers – populisten kunnen doorzien, ontwapenen en uiteindelijk uitschakelen.

Fragment uit 3. Het handboek
Tsunami van asielzoekers: de kracht van metaforen
Je zult Geert Wilders niet snel een presentatie zien geven vol grafieken en cijfers over migratie en de impact daarvan op het bruto nationaal product. In plaats daarvan komt hij met een herkenbaar verhaal dat binnenkomt in Systeem 1. Wat hem daarbij enorm helpt, is zijn gevoel voor metaforen, de volgende methode uit het handboek. Nederland is al 'vol' en dan komt er ook nog een 'islamitische invasie' of een 'tsunami van asielzoekers' op on af. In 2017 zei Wilders: 'Als u de sleutels van uw eigen huis weggeeft aan iemand die de deuren niet vergrendelt, moet u niet verbaasd zijn wanneer onwelkome gasten hun weg naar binnen vinden'. De sleutels van je eigen huis weggeven: dat is al dramatisch. Je verliest de controle over je eigen leven en staat machteloos. Het huis is natuurlijk Nederland, onze veilige plek. Die sleutels zijn tot overmaat van ramp weggegeven aan iemand die de deuren niet vergrendelt. Een nalatig figuur, die ons huis bewust blootstelt aan gevaar. De regering dus, de elite, die de grenzen niet dichtgooit. Daardoor komen er onwelkome gasten binnen. Daar zijn ze weer: de migranten. De hele metafoor draait om controle en zelfbeschikking: wie beslist er over ons huis, ons land?
  Metaforen zijn ideaal om Systeem 1 mee aan te spreken. Dit systeem is namelijk gevoelig voor beelden, associaties, ervaringen, herinneringen en emoties. Een goede metafoor verbindt nieuwe informatie aan iets dat we al kennen, dat we hebben opgeslagen in ons brein. Daardoor wordt de nieuwe informatie meteen 'eigen', zonder dat een lange uitleg verwerkt hoeft te worden door Systeem 2. Dankzij de metafoor hebben we het gevoel dat we iets begrijpen zonder dat we het eerst hoeven te analyseren. Ons functionele luie brein wil niks liever.

  Niet alleen de inhoud kan ten prooi vallen aan beeldspraak, ook politieke tegenstanders zelf kunnen op die manier worden afgeserveerd. Wilders noemde bijvoorbeeld Sigrid Kaag een 'heks' en Sophie Hermans een 'tassendrager'. Donald Trump is er ook zeer bedreven in: Lyin' Ted,  Little Marco, Low Energy Jeb, Crooked Hillary, Sleepy Joe en Comrade Kamala kunnen erover meepraten. Deze bijnamen blijven ook hangen omdat Trump ze eindeloos herhaalt, net als zijn frame fake news en build the wall. Dat is doelbewust. Hoe vaker we iets horen, hoe makkelijker ons brein het als waar accepteert. Dat noemen we cognitive ease: herhaling zorgt ervoor dat informatie vertrouwd voelt. En als het  vertrouwd voelt, zal het wel waar zijn, aldus ons gemakzuchtige brein. Daardoor kunnen desinformatie en nepnieuws gevaarlijk overtuigend worden als ze maar vaak genoeg worden herhaald. Herhaling voegt ook nog eens een emotionele laag toe: als je iets vaker hoort, gaat het deel uitmaken van je wereldbeeld. Zelfs als je het in eerste instantie niet geloofde.
  In zijn boek Don't Think Of An Elephant heeft de Amerikaanse cognitief taalkundige en filosoof George Lakoff gewezen op de risico's van herhaling. Want hoewel het dus effectief is om je eigen farmes te herhalen, is het misschien nog wel belangrijker om die van de tegenstander nooit te noemen - ook niet als ontkenning. Ten tijde van het Watergate-schandaal begin jaren zeventig sprak president Richard Nixon de beroemde woorden 'I am not a crook', waarna tientallen miljoenen breinen hem onmiddellijk associeerden met dat woordje crook. De president moest wel een schurk zijn, hoewel hij juist beweerde het niet te zijn.
  Naast woorden zijn ook beelden onmisbaar voor de populist. Sterke beelden roepen namelijk onmiddellijk een emotionele reactie op. Zo kunnen boodschappen in één oogopslag worden overgebracht. Als iemand beweert 'heel visueel te zijn ingesteld', dan spreekt hij of zij zonder meer de waarheid. Dat zijn we namelijk allemaal. Met Systeem 1 zoekt ons brein de weg van de minste weerstand om informatie te verwerken en razendsnel keuzes te maken. Beelden voldoen aan die behoefte.

  Als we bij de populist zo populaire migranten als voorbeeld nemen, is de efficiëntie van beelden meteen zichtbaar. Het gaat om het verhaal van wij tegen zij - en de migrant is op een foto meteen te herkennen als 'de ander', Leave-kopstuk Nigel Farage maakte er tijdens de Brexit-campagne keihard gebruik van. Op een poster was een ogenschijnlijk eindeloze stroom aan migranten te zien. Stuk voor stuk jonge mannen, met uiterlijke kenmerken die ons brein onmiddellijk in verband brengt met landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Breaking point: the EU has failed us all, schreeuwde de poster. Het beeld was bewerkt. Zulke hoeveelheden mensen stonden niet aan de Britse poorten te rammelen, en migranten waren ook zeker niet alleen jonge mannen. Het team van Farage was zelfs vergeten ene klein kind weg te fotoshoppen. Leave-collega Boris Johnson nam afstand van de poster, maar Farage had de strijd om de aandacht al gewonnen. En de Britten was flink angst aangejaagd.
  In Duistland heeft Alternative für Deutschland de kracht van beeld ook begrepen. In de verkiezingscampagne in 2025 liet de partij in Karlsruhe zo'n  dertigduizend folders in de vorm van vliegtickets drukken met als opschrift: 'deportatieticket'. 'Illegale immigranten' kregen op 23 februari 2025, de verkiezingsdag, een 'AfD-vlucht' naar hun land van herkomst aangeboden, was de boodschap. (pagina 80-83)

Artikel: The time is now – Hersenen en gedrag (april 2020)

Terug naar Overzicht alle titels

Ties Gijzel & Mira Sys

Wie betaalt, mag vervuilen : kunnen we ons uit de klimaatcrisis kopen?
Follow the Money 2025, 216 pagina's  - € 23,50

Korte bio van Ties Gijzel (198?) en Mira Sys (198?)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
Ga je vliegen? Compenseer je schuldgevoel voor een paar euro! Stoot je fabriek veel broeikasgassen uit? Plant een bos! Heeft je bouwproject het leefgebied van koala’s vernietigd? Creëer elders een fijne, nieuwe leefplek voor flamingo’s! Welkom in de wereld van klimaatcompensatie. Door geld te steken in natuurprojecten, kunnen overheden, bedrijven en consumenten hun uitstoot ‘wegstrepen’, alsof die nooit heeft bestaan. Zo is er een lucratieve markt ontstaan waarop bomen en dieren worden verhandeld als financiële producten. Via de Zuidas en Wall Street gaan er honderden miljoenen euro’s om in deze handel. Maar wie wordt hier nu echt beter van? Onderzoeksjournalisten Ties Gijzel en Mira Sys geven een onthullende inkijk in de compensatie-industrie. Ze spraken met financiële handelaren, ondernemers, milieu-onderzoekers en Inheemse gemeenschappen in wier leefgebied controversiële natuurprojecten plaatsvinden. Nu de Europese Unie en de Verenigde Naties het compensatie-idee steeds steviger omarmen en techbedrijven er de oplossing in zien voor hun energieslurpende AI, dringt de vraag zich op: kunnen we ons werkelijk uit de klimaatcrisis kopen?

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Mark Bovens & Anchrit Wille

Diploma democratie : opleiding als nieuwe scheidslijn
Prometheus 2025, 224 pagina's - € 25,--

Wikipedia: Mark Bovens (1975) en korte bio van Anchrit Wille (19?)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
Opleiding is de nieuwe verzuiling. Academisch geschoolden en praktisch geschoolden leven in gescheiden werelden. Ze hebben andere zorgen en andere opvattingen over de grote kwesties van onze tijd. Maar in de politiek trekken de academici aan het langste eind. Nederland is een diplomademocratie – een land waarin de hoogste diploma’s het voor het zeggen hebben. Die ongelijke vertegenwoordiging is een bron van politiek wantrouwen en vormt een grote bedreiging voor onze democratie.

Dit is een compleet herziene versie van het baanbrekende boek uit 2011. Op basis van veel nieuw materiaal laat het zien hoezeer de scheidslijnen tussen academisch geschoolden en praktisch geschoolden zich hebben verdiept.

Mark Bovens is politiek filosoof en bestuurskundige en emeritus hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Utrecht.

Anchrit Wille is politicoloog en bestuurskundige en hoogleraar transities in de publieke sector aan de Universiteit Leiden.

Fragment uit

Artikel: The time is now – Elite(s) (juni 2020)

Terug naar Overzicht alle titels