donderdag 24 september 2020

André Klukhuhn

De vreemde lus : over bewustzijn en het verbond tussen wetenschap, kunst, filosofie en mystiek
Koppernik 2020, 224 pagina's €24,50

Wikipedia: André Klukhuhn (1940)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
André Klukhuhn is de auteur van het monumentale boek De algehele geschiedenis van het denken, waarin alle disciplines van de menselijke geest uitvoerig worden behandeld. In De vreemde lus probeert hij de kern van dat boek weer te geven.
Vanaf de Renaissance werd de bijzondere positie van de mens als kroon op de schepping stap voor stap ontmanteld. Niet alleen was de mens daarmee de zin van zijn bestaan kwijtgeraakt, ook zijn daden hadden elk belang verloren. In de twintigste eeuw begon een aantal filosofen iets van de vroegere glans van het verschijnsel terug te winnen. De mens is dan wel een dier, maar wel maar een bijzonder dier, dat zich van de rest van het universum onderscheidt door er niet alleen te zijn maar zich daar ook bewust van te zijn.
Met de in ieder mens verenigde vier kenwijzen – wetenschap, kunst, filosofie en mystiek – als instrument legt Klukhuhn het denken van vier filosofen – Kant, Russell, Rorty en Feyerabend – onder de loep om te zien hoe en waarom hun wijsgerige systemen onvoltooid zijn gebleven.
De vreemde lus is een intrigerend filosofisch essay over mens, engel, humor en de vreemde lus, waarin ook vragen aan de orde komen als ‘hebben wij een ziel’ en ‘kunnen wij computers van bewustzijn voorzien’.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels


Peter Godfrey-Smith


Buitengewoon bewustzijn : de octopus en de evolutie van de intelligentie

Spectrum 2020, 296 pagina's €22,99

Oorspronkelijke titel:  Other Minds: The Octopus, the Sea, and the Deep Origins of Consciousness (2016)

Wikipedia: Peter Godfrey-Smith (1965)

Korte beschrijving
Dit boek is het resultaat van een onderzoek naar bewustzijn. De auteur verbindt biologie/evolutieleer met filosofie. Hij is naast wetenschapper ook diepzeeduiker en kwam in aanraking met octopussen. Hij ervaarde deze koppotige dieren als bijzonder en begon ze te observeren. Ook deed hij bronnenonderzoek en sprak hij met andere wetenschappers. Hij toont aan dat octopussen een bepaalde mate van intelligentie bezitten. Ze vertonen net als de mens sociaal gedrag, complex gedrag en hebben een groot zenuwstelsel. Ze lijken meer op ons dan we denken, zo stelt de auteur. Het boek behandelt ook vragen als: hoe is bewustzijn ontstaan, welke dieren kenden als eerste een vorm van subjectieve ervaring? De auteur stelt dat het bewustzijn van koppotigen zich parallel aan dat van de mens ontwikkelde. Hij is hoogleraar filosofie aan de City University van New York en hoogleraar wetenschapsgeschiedenis en -filosofie aan de Universiteit van Sydney. Het boek is interessant voor iedereen die geïnteresseerd is in het ontstaan van bewustzijn en de plaats van de mensheid in de evolutie.

Tekst op website uitgever
Het bewustzijn wordt vaak gezien als iets waarmee de mens zich onderscheidt van dieren. Onze intelligentie en ons denkvermogen hebben de mens boven aan de evolutionaire ladder geplaatst en in de zoektocht naar intelligent leven richten we onze blik steevast naar de sterren. Maar volgens wetenschapsfilosoof Peter Godfrey-Smith moeten we dit veel dichter bij huis zoeken: bij de octopus.

Octopussen hebben net als de mens een groot zenuwstelsel en vertonen complex gedrag dat misschien nog wel complexer is dan het onze. Sterker nog, de acht tentakels van een octopus leiden een volkomen eigen leven: ze proeven, voelen en bewegen uit zichzelf. In Buitengewoon bewustzijn gaat wetenschapsfilosoof en diepzeeduiker Peter Godfrey-Smith in op de vraag hoe de natuur zich bewust is geworden van zichzelf. Zijn zoektocht naar het prille begin van het bewustzijn leidde hem naar de koppotigen en de evolutie van een eigen, uniek bewustzijn, dat zich parallel aan dat van de mens ontwikkelde. Godfrey-Smith brengt het buitengewone bewustzijn van deze opmerkelijke wezens in kaart en geeft daarmee een indringende nieuwe kijk op de intelligentie van de octopus – die meer op ons lijkt dan we denken.

'Een van de grootste puzzels van organisch leven is hoe en waarom bepaalde diersoorten zelfbewust worden. Peter Godfrey-Smith gebruikt de octopus als portaal naar niet-menselijk bewustzijn, en dat doet hij vol gevoel en kennis uit de eerste hand.' – Frans de Waal

'Briljant … De schoonheid van Godfrey-Smiths boek zit in zijn heldere schrijfstijl. Hij bewijst dat deze vreemde, beeldschone wezens meer op ons lijken dan we bereid zijn toe te geven.' – The Guardian

Fragment uit 1. De evolutionaire levensboom: ontmoetingen tussen verschillende takken
~ De rode draad
Een van de klassieke problemen binnen mijn vakgebied - de filosofie - is de relatie tussen geest en materie. Hoe verhouden waarnemingsvermogen, intelligentie en bewustzijn zich tot de fysieke wereld? In dit boek wil ik vooruitgang boeken op dit gebied, hoe omvangrijk het onderwerp ook is. Ik benader het probleem vanuit evolutionair perspectief; ik wil weten hoe bewustzijn is ontstaan uit de grondstoffen waaruit levende wezens zijn opgebouwd. Miljarden jaren geleden waren dieren slechts één van de verschillende wanordelijke klompen cellen in zee die als eenheden begonnen samen te leven. Sindsdien heeft een deel van hen een specifieke levensstijl ontwikkeld. Er ontwikkelden zich mogelijkheden om te bewegen en te handelen, ogen, voelsprieten en middelen om voorwerpen in de omgeving te hanteren. Zo ontstond het kruipen van wormen, het zoemen van muggen en de wereldwijde trektocht van walvissen. Als onderdeel van dit alles ontwikkelde zich op zeker moment ook de subjectieve ervaring. Bij sommige dieren is er sprake van een gevoel hoe het is om zo'n dier te zijn. Dat wil zeggen dat er een 'zelf' bestaat dat ervaart wat er gebeurt.

Ik ben geïnteresseerd in de ontwikkeling van de ervaring van alle soorten, maar in dit boek staan koppotigen centraal. In de eerste plaats omdat het zulke wonderlijke wezens zijn. Als ze konden praten, zouden ze ons heel veel kunnen vertellen. Maar dat is niet de enige reden waarom ze in dit boek rondzwemmen en -klauteren. Deze dieren hebben mijn benadering van de filosofische vraagstukken beïnvloed; door hen te volgen in zee en te proberen hun gedrag te doorgronden, heb ik een andere invalshoek gevonden. Als we ons bezighouden met het bewustzijn van dieren, worden we vaak te sterk beïnvloed door ons eigen voorbeeld. Als we ons het leven en de ervaringen van eenvoudigere dieren voorstellen, komen we vaak uit bij een afgezwakte versie van onszelf. Maar koppotigen brengen ons in contact met iets wezenlijk anders. Hoe zien zij de wereld? De ogen van een octopus lijken op de onze. Ze hebben de bouw van een camera, met een flexibele lens die een beeld projecteert op een netvlies. Onze ogen lijken op elkaar, maar de hersenen erachter verschillen in vrijwel alle opzichten. Geen ander brein verschilt zoveel van het onze als dat van een koppotige. (pagina 18-20)

Artikel waarin verschillende boeken over dit onderwerp naar voren worden gebracht: The time is now – Hersenen en gedrag (april-juni 2020)  

Terug naar Overzicht alle titels


Dilara Bilgiç

De Black Box Democratie : een nieuw politiek systeem voor Nederland
Boom 2020, 128 pagina's €17,50

Website uitgever: Dilara Bilgiç (2002)

Korte beschrijving
Onze democratie verkeert in zwaar weer. Bestuurders moeten voortdurend zoeken naar een evenwicht in het spanningsveld tussen het maken van verantwoord beleid enenerzijds en de zorg voor voldoende draagvlak onder (groepen uit) de bevolking anderzijds. De volwassen burgers in ons land kunnen één keer per vier jaar naar de stembus. Daarnaast is de mogelijkheid tot beïnvloeding van beleid gering. Dat leidt tot ontevredenheid. Uitvoerende diensten van de overheid falen; zie de toeslagaffaire. Na de beschrijving van deze tekortkomingen geeft de auteur een schets van een alternatief bestuursmodel: de 'Black Box Democratie' (BBD). In de BBD wordt de beschikbare kennis en expertise expliciet betrokken in het proces van beleidsvorming; de actieve burgers kunnen de inhoud van de politieke agenda mee bepalen en de totstandkoming en uitvoering van beleid volgen. Het boek draagt bij tot verdere gedachtevorming tot versterking van onze democratie. Het is een belangrijk boek voor ieder die het functioneren van onze democratie ter harte gaat. Het is goed geschreven. Met interessante literatuurverwijzingen..

Tekst op website uitgever
Het vertrouwen in de politiek neemt af, het is tijd voor verandering!

In het huidige politieke systeem profileren policiti zich ten koste van hun collega's om op te vallen. Niet het argumenteren, maar het debatteren staat centraal. Hierdoor lijken veel burgers hun vertrouwen in de volksvertegenwoordiging te verliezen. Het moet dus anders.

De Black Box Democratie
De jonge denker Dilara Bilgiç stelt een alternatief politiek systeem voor: de Black Box Democratie. Na iedere 'crash' lezen we de black box uit om te achterhalen waar het misging en om het systeem te verfijnen. In dit systeem wordt de democratie in haar geheel voortdurend doorgelicht en worden de pijnpunten blootgelegd. Wat schort er aan onze democratie en hoe kunnen we die hervormen? Hoe kunnen we tegenstellingen in de samenleving overbruggen, het bestuur over het land efficiënter en eerlijker maken, én ervoor zorgen dat het in de politiek weer over politiek gaat? De Black Box Democratie biedt de uitkomst.

De Black Box Democratie is een zelflerend politiek systeem; een systeem waarin politici geen winnaars of verliezers meer zijn, waarin burgers directe inspraak hebben, waarin wetenschap een plek heeft en waarin tegengestelde opvattingen worden geïntegreerd.
 
Over Dilara Bilgiç
Dilara Bilgiç (2002) heeft net haar gymnasiumdiploma behaald. Als Koerdisch-Turkse Nederlander en ex-vluchteling is zij in aanraking gekomen met verschillende vormen van democratie. Vanuit deze ervaring ontwikkelde ze een kritische blik op de politiek. Ze besloot in de pen te klimmen om uit te pluizen waar de gebreken in de Nederlandse politiek vandaan komen en of ze zijn op te lossen.

Fragment uit

Artikel waarin verschillende boeken over dit onderwerp naar voren worden gebracht: The time is now - Democratie (april-juni 2020) 

Terug naar Overzicht alle titels

Willem Schinkel 2

De hamsteraar : kritiek van het logistiek kapitalisme
Boom 2020, 256 pagina's - € 20,50

Wikipedia: Willem Schinkel (1976)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
Tijdens de COVID-19 crisis van 2020 werd gehamsterd: plots waren supermarktschappen leeg. Het hamsteren werd alom verguisd als irrationeel en immoreel, maar in dit boek laat Willem Schinkel zien wat we kunnen leren van de hamsteraar over de fragiliteit van het logistiek kapitalisme. In het logistiek kapitalisme worden levensmiddelen volgens het just-in-timeprincipe op het laatste moment geproduceerd en gedistribueerd. Dat zou ‘efficiënt’ zijn, maar het is vooral een manier om schaarste te laten heersen en de 1% zich te laten verrijken. En het is levensgevaarlijk. Tijdens de COVID-19 crisis, toen tekorten aan bedden, medicijnen en gezichtsmaskers ontstonden, bleek: aan efficiëntie gaan we dood.

In De hamsteraar beschrijft Willem Schinkel hoe ook het banale hamsteren van toiletpapier een aanzet kan bieden tot een andere manier van leven. Via de geschiedenis van het hamsteren en de ideologische valkuilen van de burgerlijke veroordeling van hamsteraars, laat hij zien hoe de hamsteraar zand in de raderen van het logistiek kapitalisme strooit. En hoe een just-in-timelogistiek een op schaarste gebaseerde economie kunstmatig in stand houdt. De hamsteraar is niet alleen een onderzoek naar de mogelijkheidsvoorwaarden van het logistiek kapitalisme; het levert ook materiaal voor de te komen destructie daarvan.

Fragment uit

Lees ook: De nieuwe democratie : naar andere vormen van politiek (uit 2012) en  Theorie van de kraal : kapitaal - ras - fascisme (dat hij in 2019 samen schreef met Rogier van Reekum) 

Terug naar Overzicht alle titels


Frank Martela

Een prachtig leven : hoe vind je zin in je bestaan?
Ambo Anthos 2020, 191 pagina's €18,99

Oorspronkelijke titel: A wonderful life : insights for finding a meaningful existence (2020)

Website Frank Martela (1981)

Korte beschrijving
De woorden van Nietzsche ‘Hij die een reden tot leven heeft kan vrijwel alle levensomstandigheden verdragen’, vatten perfect het boek samen van de Finse filosoof Frank Martela (1981) ‘Een prachtig leven’ met als verklarende ondertitel ‘Hoe vind je zin in je bestaan?’ De stelling van de auteur, filosoof, psycholoog en professor in Harvard en Stanford, is: het vaststellen wat het leven zin geeft, is makkelijker dan je denkt en kun je in je dagelijks leven terugvinden. In drie grote hoofdstukken analyseert Martela waar onze behoefte aan zingeving eigenlijk vandaan komt, plaatst hij die vraag naar zingeving in een nieuw perspectief, om af te sluiten met het aanduiden van wegen naar een zinvoller leven teneinde kapitein te zijn van je eigen schip. Grof samengevat nodigt de auteur de lezer uit om eerder de nadruk te leggen op de zin ín het leven in plaats van de betekenis van het leven. Dit alles aan de hand van inspirerende uitspraken en voorbeelden van historisch prominente figuren en filosofen. Zeer uitgebreide noten, een bibliografie en aanbevolen literatuur sluiten dit verfrissende ‘handboek’ af. Inspirerende uitgave over zinvol leven in een nieuw perspectief.

Tekst op website uitgever
Een prachtig leven van Frank Martela is een virtuoos filosofisch boek over een van de grootste vragen die er zijn: Wat is de zin van ons leven? Wat is het doel ervan en hoe moeten we ons leven vormgeven?

Tegenwoordig zijn veel mensen zoekende en komen burn-outs vaak voor. We verlangen steeds meer naar sturing bij het inrichten van ons korte, volle leven. De jonge filosoof Frank Martela doet onderzoek naar zowel de filosofische als de psychologische kant van de zoektocht naar de betekenis van ons leven. Net als iedereen worstelt hij met existentiële vragen, zoals: Wat is de basis van een betekenisvol leven? Is geluk een doel dat je kunt nastreven? Hoe komt het dat we vaak zo ontevreden zijn met ons leven en constant denken dat het geluk te vinden is op een plek ver van ons vandaan?

Aan de hand van voorbeelden uit de filosofie, psychologie, literatuur en film laat Frank Martela in Een prachtig leven zien dat we meer nadruk zouden moeten leggen op de zin ín het leven in plaats van de betekenis ván het leven. We kunnen veel meer met ons leven doen, waardoor het zinvoller wordt en meer waarde krijgt, voor onszelf en voor de mensen om ons heen. Voor lezers van Fokke Obbema.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Isaiah Berlin

De egel en de vos : een essay over Tolstojs geschiedfilosofie
ISVW 2020, 176 pagina's €14,95

Oorspronkelijke titel: The hedgehog and the fox : an essay on Tolsty's view of history (1953)

Wikipedia: Isaiah Berlin (1909-1997)

Korte beschrijving
De in Letland geboren Britse liberaal en intellectueel historicus Isaiah Berlin (1909-1997) houdt in 1951 een lezing over de geschiedfilosofie in de roman 'Oorlog en vrede' van L. Tolstoi. De Nederlandse vertaling is hier in een fraaie publicatie uitgegeven. Bekend is Berlin's essay vooral geworden door diens onderscheid tussen een vos, als iemand die van alles weet en zich bewust is van de vele afzonderlijke facetten van het leven en die zich verzet tegen allerlei vormen van simplificatie, en van een egel die verlangt naar een simpele, verenigde en harmonische blik. Hij constateert een onverzoenlijke innerlijke worsteling die Tolstoi van binnen voelde tussen enerzijds de brede generalist en anderzijds de pluralistische specialist. In een toegevoegde appendix met fragmenten uit diverse brieven die Berlin schreef over zijn onderscheid waarschuwt Berlin de metafoor van egels en vossen niet te ver door te drijven en al helemaal niet om vossen superieur te achten aan egels. Helaas is dat allemaal precies hoe anderen na hem met zijn essay en zijn metafoor zijn omgesprongen. De uitgave is voorzien van een aantal eindnoten en een register. Pocketuitgave; normale druk.

Tekst op website uitgever
Aansprekend, scherp geschreven en rijk aan ideeën: geen wonder dat dit essay uitgroeide tot Berlins beroemdste tekst. Wie dit leest, vraagt zich zeker af: wat ben ik zelf, een egel of een vos?

"De vos weet van alles, maar de egel weet één groot iets.' Met deze spreuk deelde Isaiah Berlin grote schrijvers en denkers in. Plato, Dante en Dostojevski zijn egels. Zij zien de wereld als één geheel. Aristoteles, Erasmus en Poesjkin zijn vossen: pluralisten die een veelheid zien. Maar hoe zat het met een van de allergrootsten? Lev Tolstoj, was hij nu een egel of een vos?
Die vraag behandelt Berlin in 'De egel en de vos'. In zijn zoektocht naar het antwoord bespreekt hij de thema's van Oorlog en vrede: de vrijheid van de mens, de werking van de geschiedenis, de macht van mannen als Napoleon en de invloed van een slecht getimede verkoudheid.
Aansprekend, scherp geschreven en rijk aan ideeën: geen wonder dat dit essay uitgroeide tot Berlins beroemdste tekst. Wie dit leest, vraagt zich zeker af: wat ben ik zelf, een egel of een vos?

Fragment uit (het) Voorwoord van Michael Ignatieff. Bij de tweede Engelse editie, 2012.
Het is de moeite waard om na te gaan waarom dit buitengewone essay, dat eerst in Oxford als lezing werd gegeven, vervolgens in 1951 in een obscuur tijdschrift voor Slavische studies werd herdrukt en in 1953 een nieuwe titel kreeg en opnieuw werd gepubliceerd, zo veelvuldig en langdurig aandacht heeft gekregen. Net als 'Twee opvattingen van vrijheid' is het onderscheid tussen de egel en de vos lang vruchtbaar gebleken en toegepast op manieren die Berlin nooit had bedoeld of kunnen voorzien. Wat eind jaren dertig van de vorige eeuw begon als een spelletje onder vrienden - een student in Oxford wees Isaiah op de sprankelende en mysterieuze Griekse woorden, die het vervolgens gebruikte om zijn vrienden in te delen in egels en vossen - werd door Berlin omgevormd tot een ordenend inzicht voor een geweldig essay over Tolstoj. Het is nu opgenomen in onze cultuur als een manier om de mensen om ons heen in te delen en om na te denken over twee fundamentele houdingen ten opzichte van de werkelijkheid.

De vos weet niet alleen van alles, maar hij accepteert ook dat hij alleen een veelheid kan kennen en de eenheid van de werkelijkheid aan zijn greep ontsnapt. Het belangrikste kenmerk van de vos is dat hij zich verzoent met de grenzen van wat zij weten. Zoals Berlin zegt: 'We zijn onderdeel van ene groter geheel dat we niet volledig kunnen begrijpen. [...] want wij leven zelfs in en bij gratie van dit geheel, en zijn  slechts wijs voor zover we ons hierbij neerleggen.'

Een egel zal zich niet neerleggen bij de wereld. Hij verzoent zich er niet mee. De egel kan niet accepteren dat hij van alles weet. Hij streeft ernaar om één groot geheel te kennen en probeert onophoudelijk de werkelijkheid tot een eenheid te vormen. Vossen nemen genoegen met wat ze weten en zijn in staat een gelukkig leven te leiden. Egels nemen geen genoegen met wat ze weten en hun leven is niet gelukkig.

We hebben allemaal, zo oppert Berlin, een beetje van de vos en een een beetje van de egel in ons. Het essay is een weergaloos portret van de menselijke verdeeldheid. We zijn verscheurde wezens en we moeten kiezen of we de onvolledigheid van onze kennis accepteren of dat we ons blijven richten op zekerheid en waarheid. Alleen de meest vastberadenen zullen weigeren genoegen te nemen met wat de vos weet en zich richten op de zekerheden van de egel.

Lees ook: Twee opvattingen over vrijheid (uit 1958) 

Terug naar Overzicht alle titels


Lorraine Daston

Tegen de natuur in
Octavo 2020, 94 pagina's €17,50

Oorspronkelijke titel:Gegen die Natur (2018)

Wikipedia: Lorraine Daston (1951)

Korte beschrijving
Wetenschapshistorische en -filosofische studie over de spanning tussen het gebruik van de natuur als bron van normen voor menselijk gedrag de de bewering van filosofen en wetenschapsbeoefenaars dat de natuur geen waarden kent.. - Waarom beschouwen mensen in uiteenlopende culturen en tijdperken de natuur als bron van normen voor menselijk gedrag? Filosofen en wetenschappers hebben eeuwenlang beweerd dat de natuur geen waarden kent. Toch probeert de mens keer op keer het "zijn' van de natuur te veranderen in een "zou moeten zijn'. Wetenschapsfilosofe Lorraine Daston laat zien dat de poging om de natuurlijke orde te gebruiken als bron van de morele orde even problematisch als onvermijdelijk is.

Tekst op website uitgever
Waarom beschouwen mensen in uiteenlopende culturen en tijdperken de natuur als bron van normen voor menselijk gedrag?
'Zijn' en 'zou moeten zijn'

Filosofen en wetenschappers hebben eeuwenlang beweerd dat de natuur geen waarden kent. Toch probeert de mens keer op keer het ‘zijn’ van de natuur te veranderen in een ‘zou moeten zijn’. Wetenschapsfilosofe Lorraine Daston laat zien dat de poging om de natuurlijke orde te gebruiken als bron van de morele orde even problematisch als onvermijdelijk is.
Over Lorraine Daston

Lorraine Daston (1951) studeerde wetenschapsgeschiedenis en -filosofie aan Harvard University en de University of Cambridge. Zij is directeur emerita van het Max-Planck-Institut für Wissenschaftsgeschichte in Berlijn en gasthoogleraar aan de University of Chicago. Daston is auteur van een aantal standaardwerken, waaronder: Wonders and the Order of Nature, 1150-1750 (1998, i.s.m. Katharine Park), Things that Talk: Object Lessons from Art and Science (2004) en Natural Law and Laws of Nature in Early Modern Europe (2008, i.s.m. Michael Stolleis).

Fragment uit 6. Orde en normativiteit
Van de nachtmerries die de collectieve verbeelding van de mens teisteren, is die van de chaos de meest angstaanjagende. Bloedige, tirannieke en meedogenloze ordes hebben overal in de geschiedenis van de mensheid hun sporen achtergelaten; ordes die met een stalen wurggreep tallozen de adem benamen. Vele filosofen en wetenschappers hebben geoordeeld dat ook de orde van de natuur harteloos is, onverbiddelijk in haar functioneren en onverschillig ten opzichte van menselijke vreugde en verdriet. Orde als zodanig kan een nachtmerrie worden, maar de gruwelen van een al te strenge orde verbleken bij de verschrikking van de totale afwezigheid van orde. Een eindeloze burgeroorlog vormt een groter kwaad dan de hardvochtigste dictatuur, en een vorm- en wetteloos heelal is het eerste uitgangspunt van elke kosmogonie, of het nu een godheid is of de natuurwet die verantwoordelijk wordt gesteld voor de schepping van een kosmos die deze naam verdient. Een land waarin niemand zich aan zijn belofte houdt, waar de zon 's morgens nu eens opkomt en dan weer niet, waar het verleden geen aanwijzing geeft voor de toekomst, is een niemandsland. (pagina 55)

Citaat uit een interview
Ik vermoed alleen dat we een tijdperk in gaan waarin we, in plaats van duidelijk te onderscheiden wat we wel en niet kunnen beheersen, de radius van menselijke schuld vergroten. De manier waarop we omgaan met Covid-19 is daar een teken van. We doen ineens pogingen om een bedrijf of land te vinden dat we verantwoordelijk kunnen houden voor de uitbraak. Bij eerdere vergelijkbare epidemieën, zoals SARS en ebola, gebeurde dat niet. Niemand wees met een vinger naar een bepaald bedrijf of land. Dit is dus iets nieuws. We nemen het patroon van menselijke schuld over en projecteren het op de natuur. Maar we moeten realistisch zijn over wat we redelijkerwijs van mensen kunnen verwachten. En een beroep doen op menselijke schuld is een grote stap terug. (uit: 'Wetenschap kan een verontrustende ervaring zijn', Filosofie Magazine, oktober 2020, p 45)

Terug naar Overzicht alle titels

Jacob Jolij

Wat is bewustzijn nou eigenlijk? : een prikkelende zoektocht van neurobiologie tot parapsychologie
Nieuw Amsterdam 2020, 250 pagina's € 22,99

Website Rijks Universiteit Groningen: Jacob Jolij (1979)

Korte beschrijving
Al eeuwen blijft de vraag wat bewustzijn nu eigenlijk is onbeantwoord. Vanaf Plato tot de moderne neurowetenschappen zijn er theorieën ontwikkeld. Jolij (1979) is cognitief neurowetenschapper en afdelingshoofd ondersteuning experimentele psychologie van de RUG. Hij beschrijft nu een persoonlijke zoektocht naar dit ongrijpbare onderwerp. Aan de hand van zowat de hele literatuur zwerft hij door de psychologie, de westerse en oosterse filosofie, de natuurkunde, de kwantummechanica, 'objectieve' neurowetenschappen en zelfs de parapsychologie. Op deze wijze geeft hij een boeiend verslag, dat door de diversiteit van de achtergronden niet altijd even makkelijk leest. De schrijver ziet zijn boek als een beginpunt, omdat wij op dit moment nog steeds geen idee hebben van wat bewustzijn precies is. Het bewustzijn is wat ons tot óns maakt en de zoektocht van de auteur geeft daar een uitstekende ingang toe. Met uitvoerige begrippenlijst, literatuur en index. Geen makkelijk boek maar een goede inleiding om het bewustzijn te ontdekken.

Tekst op website uitgever
Wat is bewustzijn? Volgens de meeste hersenwetenschappers gewoon een hersenproces. Na een ingrijpende periode in zijn persoonlijke leven gelooft Jacob Jolij, cognitief neurowetenschapper, niet meer in deze opvatting. Hij is ervan overtuigd dat bewustzijn meer is dan dat. Maar wat dan?
In Wat is bewustzijn nou eigenlijk? zet Jolij alle deuren open naar wat bewustzijn zou kunnen zijn. Zijn zoektocht voert de lezer van de neurobiologie naar de natuurkunde, de kwantummechanica, de filosofie en zelfs naar de parapsychologie. Is bewustzijn een product van je brein, en worden je gedachten bepaald door de biologische machine in je hoofd? Of moeten we bewustzijn eerder buiten het brein zoeken, wellicht als aparte dimensie van het universum? 

Fragment uit

Citaat uit een artikel
Vraag: Wat mag ik hopen?
JJ: 'Ik hoop dat we een manier vinden om over bewustzijn te praten die beter past bij hoe wij bewustzijn beleven. Spiritualiteit en paranormale ervaringen moeten daarom niet worden afgedaan als collectieve onzin, want ze zeggen iets over die beleving. Zonder de wetenschappelijke rigor uit het oog te verliezen, mogen we dus verder gaan dan het brein in de verkenningen van het bewustzijn.' (uit: 'Het ik-gevoel is een illusie' in Filosofie Magazine, oktober 2020, p 12)

Artikel waarin verschillende boeken over dit onderwerp naar voren worden gebracht: The time is now – Hersenen en gedrag (april-juni 2020)

Terug naar Overzicht alle titels

Vitale ideeën voor de wereld van morgen

Vitale ideeën voor de wereld van morgen
Uitgeverij Pluim 2020- .

In 2020 begon Uitgeverij Pluim met een nieuwe reeks. Een reeks die veel lijkt op Nieuw Licht van Prometheus (en eerder Ambo Anthos).

In beide reeksen worden uiteenlopende mensen uitgenodigd hun licht over een min of meer maatschappelijk omstreden thema te laten schijnen. Bij Nieuw Licht is (was?) de aanleiding een min of meer klassiek boek; dat de benaderde persoon (opnieuw) moest gaan lezen om er vervolgens 'iets' over te gaan schrijven. 

Bij Uitgeverij Pluim ligt het initiatief naar het lijkt meer bij de uitgever, die weet dat deze of gene persoon 'iets' met een bepaald onderwerp heeft, en of hij of zij er geen korte of langere tekst over wil schrijven.

Bijna alle boeken kunnen 'weggezet' worden als pamfletten, want vaak kun je bij de schrijvers (enige) woede (over of met hún onderwerp) bespeuren. 

Reeds verschenen titels
Sarah Sluimer. De Stilte : het leven van een vrouw geboren tijdens de lockdown (2020, 104 p)
Wanda de Kanter. Parasiet der kwetsbaren : een nieuwe kijk op gezondheidsbeleid (2020, 77 p)
Sanne Bloemink. De wilde wereld : een nieuwe relatie met de wereld (2020, 111 p)
Barbara Baarsma. Nederland voedselparadijs : kansen voor korte ketens (2020, 80 p)
Dirk Bezemer. Een land van kleine buffers : er is genoeg geld, maar we gebruiken het verkeerd (2020, 320 p)


Andrew Yang

Jouw baan gaat verdwijnen en dit is de oplossing : Artificial Intelligence, basisinkomen en de wereld zonder werk
Bot Uitgevers 2020, 368 pagina's -  € 22,--

Oorspronkelijke titel: The War on Normal People: The Truth About America's Disappearing Jobs and Why Universal Basic Income Is Our Future (2018)

Wikipedia: Andrew Yang (1975)

Korte beschrijving
Andrew Yang is een Amerikaanse zakenman en was enige tijd in 2020 een democratische presidentskandidaat. Hij probeert in dit boek de lezer wegwijs te maken in de wereld van de veranderende arbeidsmarkt. Als de voorspellingen kloppen, zullen er veel banen in een versneld tempo verdwijnen als gevolg van automatisering, mechanisatie en innovaties. Sinds de afgelopen paar decennia zijn er verschillende arbeidsintensieve banen ingenomen door kapitaalintensieve productiefactoren. De vraag is hoe je je als werknemer kunt voorbereiden op deze wijzigingen op de arbeidsmarkt. De auteur schets aan de hand van zijn eigen ervaringen, analyses van praktijksituaties en verwijzingen naar diverse studies een beeld van Amerika waarin de werkloosheid structureel zal stijgen. Hij doet voorstellen om Amerika toekomstbestendig te maken door de overheid een centrale rol te geven. Een aangrijpend boek met oog voor detail en een vleugje humor. Voorzien van tabellen, grafieken en eindnoten.

Tekst op website uitgever
We staan aan de vooravond van de grootste technologische revolutie in de geschiedenis van de mensheid. Automatisering, Artificial Intelligence en big data staan op het punt om hele beroepsgroepen uit te roeien, en niemand heeft het erover of lijkt er iets aan te doen.

Vanuit het niets groeide Andrew Yang vorig jaar uit tot een prominente kandidaat voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen. In Jouw baan gaat verdwijnen en dit is de oplossing schetst Yang niet alleen de problemen die de maatschappij in de nabije toekomst te wachten staan, hij komt ook met krachtige argumenten voor de oplossingen die de maatschappij kunnen redden.

Fragment uit (de) Inleiding
De grote vervangingsoperatie

Ik schrijf deze brief vanuit de tech-bubbel om je te vertellen dat we je baan om zeep gaan helpen.

Onlangs deed ik een drankje met wat oude vrienden in New York. Een van hen werkte bij een softwarebedrijf hier in de stad, dat callcentermedewerkers vervangt door intelligente software. Ik vroeg haar of ze dacht dat haar werk tot banenverlies zou leiden. Haar reactie was zakelijk: 'We worden steeds beter in dingen die grote groepen werknemers overbodig maken. Uiteindelijk gaat ons dat lukken. De beroepsbevolking moet ingrijpend worden omgeschoold, maar dat zal voor grote groepen mensen niet haalbaar zijn. Het is niet te vermijden dat er een hele generatie verloren gaat.' Haar vertrouwen in deze analyse leek onbeperkt. Haastig kozen we een luchtiger gespreksonderwerp.

Later ontmoette ik een vriend die durfkapitalist is in Boston. Hij vertelde me dat hij zich 'een beetje ongemakkelijk' voelde, omdat hij investeert in software- en roboticabedrijven die, indien succesvol, een groot aantal banen zouden laten verdwijnen. 'Maar de beleggingen leveren veel op', zei hij, terwijl hjj ondertussen inschatte dat zeventig procent van de start-ups die hij ziet zal bijdragen aan het verlies van werkgelegenheid in andere delen van de economie.

In San Francisco ontbeet ik met een operationeel manager van een groot techbedrijf. Hij vertelde: 'Ik heb zojuist een fabriek helpen opzetten die zeventig procent minder werknemers in dienst heeft dan een soortgelijk bedrijf nog maar een paar jaar geleden. De meeste van hen zijn hooggeschoolde techneuten op laptops. Ik heb werkelijk geen idee wat gewone mensen over een paar jaar nog zullen doen.'

Gewone mensen. Zeventig procent van alle Amerikanen ziet zichzelf als behorend tot de middenklasse. Grote kans dat jij jezelf ook zo ziet. Op dit moment zijn enkele van de slimste mensen van het land aan het bedenken hoe ze jou kunnen vervangen door een buitenlandse werknemer, een goedkopere versie van jou; of, en dat gebeurt steeds meer, door een widget, softwareprogramma of robot. Daar zit geen kwaadaardigheid achter. De markt beloont leidinggevenden die het werk efficiënter maken. Efficiëntie geeft niet om gewone mensen. Efficiëntie werkt het liefst zo kosteneffectief mogelijk.

Een golf van automatisering en banenverlies is niet langer een dystopisch toekomstbeeld. Het is al aan de gang. (pagina 11-12)

Lees ook: Het tweede machinetijdperk : hoe de digitale revolutie ons leven zal veranderen van Erik Brynjolfsson & Andrew McAfee (uit 2014)

Terug naar Overzicht alle titels

David Djaïz

Slow democracy : hoe we de globalisering kunnen beheersen en ons lot in eigen handen nemen
Uitgeverij Pluim 2020, 284 pagina's -  € 24,99

Oorspronkelijke titel: Slow démocratie : commnet maîtriser la mondialisation et reprendre notre destin en main (2019)

Wikipedia: David Djaïz (1990)

Korte beschrijving
De beloften van de globalisering – het wegvallen van de grenzen en nieuwe markten en afzetgebieden – zijn verbleekt door de financiële crisis van 2008, de democratische crisis sinds 2016 (Trump, Brexit) en de groeiende ecologische crisis. Als remedie pleit de auteur voor het in ere herstellen van de natiestaat. Niet in de betekenis die nationaal-populisten eraan geven, maar in een nieuwe vorm die we moeten geven aan het nationaal-maatschappelijk contract. Een vorm die het volledig in dienst stelt van de 'Slow Democracy’. Want 'deze sobere, bedaarde praktijk van de maatschappelijke discussie en de publieke besluitvorming is namelijk als enige in staat de momenteel ontketenende krachten van het kapitalisme opnieuw te verzoenen met de belofte van de democratie en de matiging op ecologisch vlak’. Op deze wijze kunnen we terug naar een kwalitatief hoogwaardige, nationale democratie en de mondialisering vertragen. Voorzien van uitgebreide eindnoten. Een origineel, indrukwekkend, erudiet en wetenschappelijk onderbouwd betoog van een jonge Franse politicoloog. Zeer interessant voor sociale wetenschappers en journalisten.

Tekst op website uitgever
De middenklasse pikt het niet meer dat de winsten van onze samenleving zo goed als uitsluitend naar de allerrijksten gaan en komt in opstand. Burgers willen meer sociale gelijkheid, rechtvaardigheid en veiligheid, maar vinden geen gehoor bij hun regering. De gevolgen van ongeremde globalisering zijn voor iedereen voelbaar: de klimaatcrisis, Trump, brexit, Bolsonaro, protesterende boeren, stakende leraren – het zijn er allemaal uitwassen van. Djaïz laat ons zien hoe we ons lot weer in eigen handen kunnen nemen, door terug te keren naar een kwalitatieve, nationale democratie, en de globalisering te vertragen.

‘Dit is een intelligent, hoopgevend boek.’ – Caroline de Gruyter, NRC Handelsblad

David Djaïz (1990) studeerde politicologie en is een hoge ambtenaar bij de inspectie van Financiën. In 2017 publiceerde hij La Guerre civile n’ aura pas lieu, maar met Slow democracy brak hij echt door. Dit boek is in Frankrijk een ongelooflijke bestseller en beheerst al maanden het publieke debat.

Fragment uit (de) Inleiding
Veertig jaar lang werd de 'gelukkige globalisering' bezongen. In die lofzang klonk de belofte door dat alle grenzen zouden wegvallen. De oude industrielanden zouden nieuwe markten en afzetgebieden vinden. Opkomende grootmachten zoals China en India zouden binnen het geglobaliseerde kapitalistische systeem hun opwachting maken - en hoe! Dankzij de mondiale economische integratie zouden honderden miljoeenen mensen zich eindelijk aan de armoede ontworstelen.

Rond de jaren 2000 plaatsten sommige waarnemers kanttekeningen bij deze voorstelling van zaken. Ze scandeerden geen andersglobalistische leuzen, helemaal niet, maar wilden simpelweg waarschuwen tegen bepaalde onvoorziene gevolgen van de economische liberalisering. Doordat de oude industrielanden zich hadden overgeleverd aan een meedogenloze economische concurrentie, zagen ze hun middenklasse langzaam afbrokkelen en de binnenlandse ongelijkheid toenemen. Deze kritische stemmen werden echter gesmoord in de alom heersende jubelstemming. De globalisering, die brenger van eendracht tussen de volkeren, kon immers niet 'schuldig' zijn, wás niet schuldig. Eindelijk zou de aarde plat worden. Weg met de muren, weg met die archaïsche nationale grenzen: de expansie van markten en het 'verdwijnen van afstanden' maakten de weg vrij voor de eenwording van de wereld.

Amper vijftien jaar geleden, en toch een voorbije wereld. Sindsdien zijn onze zekerheden door drie aardverschuivingen aan het wankelen gebracht: de financiële crisis van 2008, de democratische crisis die vanaf 2016 in een stroomversnelling terechtkwam en de ecologische crisis die elke dag een beetje nijpender wordt. 

Zelfs nu is nog altijd niet werkelijk doorgedrongen hoezeer de economische en financiële crisis van 2008 een keerpunt was - misschien wel even bepalend als de beurskrach van 1929. Toch vormde de crisis het culminatiepunt van veertig jaar deregulering. Die hing samen met de liberale globalisering - in de eerste plaats de deregulering van financiële stromen - en haar effecten zijn in alle grote westerse landen nog altijd duidelijk aanwijsbaar. (pagina 11-12)

Opmerking: dit boek is geschreven in 2018, vóór de coronacrisis - hd

Terug naar Overzicht alle titels

zaterdag 19 september 2020

Michael J. Sandel 3


De tirannie van verdienste : over de toekomst van de democratie

Ten Have 2020, 240 pagina's  - € 24,99

Oorspronkelijke titel: The Tyranny of Merit: What's Become of the Common Good? (2020)

Wikipedia: Michael Sandel (1953)

Tekst op website uitgever
‘Als we de gepolariseerde hedendaagse politiek achter ons willen laten, dienen we op de tast onze weg te zoeken en goed na te denken over wat mensen toekomt. Hoe komt het dat de betekenis van succes en verdienste de afgelopen decennia zo sterk veranderd is, en wel zodanig dat arbeid sterk aan waardigheid heeft ingeboet en veel mensen het gevoel hebben dat de elites op hen neerkijken?’ - Michael J. Sandel

Bestsellerfilosoof Michael Sandel maakt de balans op van de democratie. Veel mensen voelen zich niet meer vertegenwoordigd door de bestuurlijke elites en wenden zich tot populistische leiders en partijen. Het probleem is dat onze samenleving mensen met een hogere opleiding onevenredig beloont en de rest terzijde schuift. Dit is de tirannie van verdienste.

Sandel gaat na in hoeverre de aanklacht van ‘het volk’ tegen de elites terecht is. Waarom zou iemand met een universitaire opleiding meer over het algemeen welzijn mogen zeggen dan een persoon met een vmbo-diploma? Is dat rechtvaardig? 'De tirannie van verdienste' is een belangrijk boek voor iedereen die de democratie aan het hart gaat.

Fragment uit

Andere boeken van Michael SandelPleidooi tegen volmaaktheid : een ethiek voor gentechnologie (2012), Niet alles is te koop : de morele grenzen van markt werking (ook 2012) en Politiek en moraal : filosofie voor het publieke debat (uit 2016) 

Lees ook: Oude en nieuwe ongelijkheid : over het failliet van het verheffingsideaal van Kees Vuyk (uit 2017)

Artikelen
The time is now – Elite(s) (april-juni 2020) en Onttrekken of toevoegen? (februari 2019)

Terug naar Overzicht alle titels

Het ecologisch kompas


Het ecologisch kompas (red. Dirk Holemans)

EPO 2020, 260 pagina's  - € 24,90

Wikipedia: Dirk Holemans (1965) en zijn blog

Tekst op website uitgever
Van toenemende ongelijkheid tot een economie zonder veerkracht, van hete zomers zonder regen tot het in elkaar storten van de biodiversiteit: onze vertrouwde wereld staat op losse schroeven. Is onze samenleving voorbereid op de toekomst? Het massale protest van klimaatjongeren maakt duidelijk van niet. Er is nood aan een nieuw hoopvol perspectief, aan nieuwe grondslagen waarmee we aan de slag kunnen. Dat betekent een trendbreuk in hoe we vragen stellen en antwoorden formuleren. Het gaat over zich verbonden weten met elkaar en de natuur, zich solidair voelen met alle aardbewoners en de toekomstige generaties. Over het streven naar levenskwaliteit in plaats van steeds meer en altijd sneller. Het ecologisch kompas probeert in deze turbulente tijden een kader te bieden voor de toekomst, de richting aan te wijzen waarin we niet alleen catastrofes vermijden maar bovenal een nieuwe invulling geven aan wat het goede leven voor iedereen kan betekenen.

Met een voorwoord van Meyrem Almaci en bijdragen van Annelies Debels, Marie-Monique Franssen, Myriam Dumortier, Jessica Schoors, Imade Annouri, Jef Peeters, Jan Mertens, Johan Malcorps en Dirk Holemans.

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels

Peter Mertens 2


Ze zijn ons vergeten : de werkende klasse, de zorg en de crisis die komt

EPO 2020, 152 pagina's -  € 17,50

Wikipedia: Peter Mertens (1969)

Tekst op website uitgever
Sterren zie je pas als het donker wordt. In de coronacrisis is het plots donker geworden. Heel donker. Iedereen zag de sterren. De coronahelden. De werkende klasse. Zij die de boel doen draaien. ‘Ze zijn ons vergeten, Peter’, schrijft Anna. Ze is poetsvrouw in een ziekenhuis. Ze heeft het over de rekeningen die moeten worden betaald. En over haar man, die zijn job op de luchthaven kwijt is. ‘Applaus, dat leg je niet tussen de boterham.’

Covid-19 heeft de maskers afgetrokken. Van een maatschappij waar winstzucht koning is en corruptie prinses. Dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten is larie en apekool. Dat het vanzelf beter wordt ook. We tuimelen pardoes in een diepe recessie. Miljoenen mensen worden werkloos, de rijksten worden rijker en vanonder donkere stenen wringen allerlei gedrochten zich naar boven. Stop.

Ze zijn ons vergeten. Een striemend manifest over crisis en hebzucht in tijden van corona. Over een oude wereld die afsterft en een nieuwe die nog geboren moet worden. Een verhaal over sterren, over solidariteit en nieuwe hoop. Een oproep tot engagement. De toekomst is een strijdtoneel. Van hen die de boel doen draaien.

Fragment uit

Lees ook: Graailand : het leven boven onze stand (uit 2016)


Terug naar Overzicht alle titels

Jan Blommaert


Wat was er echt belangrijk in mijn academisch leven?

EPO 2020, 64 pagina's € 12,50

Wikipedia: Jan Blommaert (1961)

Tekst op website uitgever
“Twee van mijn maîtres à penser stierven relatief jong. Michel Foucault was 57, Erving Goffman 60. Het is zeer waarschijnlijk dat ook ik relatief jong zal sterven. Ik ben nu 58 en bij mij is medio maart 2020 kankerstadium 4 gediagnosticeerd. Als er plotseling heel weinig toekomst over is om te plannen, over te speculeren of van te dromen, gebruikt men zulke historische momenten vaak als een aansporing om na te denken over het verleden. De leidende vraag hierbij – een nogal voor de hand liggende – is: wat was er belangrijk?”

Zo begint dit essay van Jan Blommaert. Wat was er echt belangrijk in mijn academisch leven?  is de terugblik van een geëngageerde publiek intellectueel die een academische loopbaan op internationaal topniveau uitbouwde. Over de ontwikkeling van de academische industriële cultuur, de groei van een beroemdheidscultuur en de terreur van het publiceren. Maar ook – en vooral – over geven, vormen, inspireren en democratisch zijn.

Zoals Ico Maly in zijn voorwoord schrijft: “Een uitnodiging aan docenten om de rol op te nemen van publiek intellectueel en democratisch

Artikel: Wat was er echt belangrijk in mijn academisch leven? (Science guide, augustus 2020)

Fragment uit

Terug naar Overzicht alle titels 


maandag 14 september 2020

Linda Scott

De XX economie : waarom vrouwen meer macht moeten krijgen
Thomas Rap 2020, 401 pagina's -  € 24,99

Oorspronkelijke titel: The double X economy (2019)

Website Universiteit van Oxford: Linda Scott (195?)

Tekst op website uitgever
"Linda Scott werpt licht op de cruciale maar vaak onzichtbare bijdrage van vrouwen aan onze wereldeconomie. Een meeslepend en overtuigend pleidooi om de economische macht van vrouwen te ontketenen.' Melinda Gates

"Een furieus maar hartverwarmend betoog. Evenals Virginia Woolf beschouwt Scott economische empowerment als de sleutel tot bevrijding. De XX economie is een verademing. In plaats van zich te beperken tot kritiek op de status-quo zoekt Scott naar pragmatische oplossingen.' Caroline Criado-Perez, The Observer

"Gepassioneerd en wetenschappelijk onderbouwd.' Financial Times

"Een strijdkreet om wereldwijde gelijkwaardigheid. Zinderend. Een levendig, no-nonsense betoog waarbij de woede voortdurend onder de oppervlakte van de tekst borrelt.' The Guardian 

Fragment uit

Fragment uit een artikel
Deze ontwikkelingen laten zien dat verworvenheden niet per se blijvend zijn, waarschuwt Scott. Ook in de geschiedenis zijn eigendomsrechten van vrouwen weer teruggedraaid, zoals in China, Turkije of na de Franse Revolutie. Ze verwijst naar de dystopische tv-serie 'The Handmaid's Tale', gebaseerd op de roman van Margaret Atwood, waarin vrouwen zowel hun economische arechten als hun reproductierechten worden afgenomen. 'Wie The Handmaid's Tale kijkt en bang wordt dat vrouwenrechten van de ene op de andere dag radicaal kunnen worden teruggedraaid, heeft daar alle reden voor.' Zo schrijft ze in het boek.
"Ik had die passage nog scherper kunnen aanzetten", zegt Scott. "Want ook de opmars van het populisme is zorgwekkend. In de Verenigde Staten, Brazilië, Polen of Hongarije kiezen politici voor traditionele familiewaarden. Conservatieven zien vrouwen het liefst achter het aanrecht. Als werkende vrouwen daar gehoor aan geven, verliest Amerika in één klap 40 procent van het bruto binnenlands product. Beseffen die politici dat niet?" (Artikel: Bijna geen enkele Nederlandse vrouw bezit land. Hoe raar is dat? - Trouw, Tijdgeest, zaterdag 12 september 2020)

Terug naar Overzicht alle titels


Anne Applebaum

De schemering van de democratie : over de verlokkingen van een autoritair systeem
Ambo Anthos 2020, 224 pagina's  € 20,99

Oorspronkelijke titel: Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism (2020)

Wikipedia: Anne Applebaum (1964)

Tekst op website uitgever
De schemering van de democratie van Anne Applebaum gaat over de verlokkingen van een autoritair systeem. In steeds meer landen heeft de democratie het zwaar. Liberale waarden worden ingeruild en het idee van een sterke leider die haast vereerd wordt, nationalistische bewegingen en het eenpartijstelsel winnen aan populariteit. In haar nieuwe boek De schemering van de democratie beargumenteert Anne Applebaum dat we ons niet moeten verbazen over deze ontwikkeling. Politieke systemen met simplistische overtuigingen hebben een natuurlijke aantrekkingskracht, vooral die systemen waarbinnen enkel de loyale volgers profiteren. Mensen kijken niet alleen naar ideologie, stelt ze, maar zijn ook praktisch, pragmatisch en opportunistisch. De autoritaire en nationalistische partijen die zijn opgekomen binnen de moderne democratieën bieden hun aanhangers nieuwe mogelijkheden om rijkdom en macht te vergaren.

In De schemering van de democratie beschrijft Applebaum hoe het komt dat politici, journalisten en intellectuelen in landen als de VS, Hongarije, Polen en het Verenigd Koninkrijk hun democratische idealen hebben opgegeven, en hoe ze complottheorieën, politieke polarisatie, social media en nostalgie inzetten om de samenleving te veranderen. 

Fragment

Artikel van Anne Applebaum dat deels in haar nieuwste boek terecht is gekomen: History Will Judge the Complicit - Why have Republican leaders abandoned their principles in support of an immoral and dangerous president? (The Atlantic juli/augustus 2020)

Lees vooral ook Verloren land : de zeven stappen van democratie naar dictatuur van Ece Temelkuran uit 2019.

Terug naar Overzicht alle titels

maandag 7 september 2020

Dirk Bezemer

Een land van kleine buffers : er is genoeg geld, maar we gebruiken het verkeerd
Uitgeverij Pluim, 320 pagina's € 22,99

Reeks: Vitale ideeën voor de wereld van morgen

Website Sustainable Finance Lab: Dirk Bezemer (19?)

Tekst op website uitgever
In dit boek wordt dat kleine-bufferkapitalisme van vlak voor de Grote Lockdown op heterdaad betrapt. Financiële vermogens groeien er ten koste van innovatie, veerkracht en draagvlak. De staatsschuld moet altijd maar lager en er hoopt zich geld op bij aandeelhouders, bij de staat, en in de internationale financiële markten. Dit alles ten koste van lonen en financiële buffers bij huishoudens. Dit kan beter. De plannen om Nederland anders in te richten liggen klaar. We moeten het alleen nog doen. Daarom eindigt dit boek met een terugblik vanuit 2030 op het bijzondere decennium na de Grote Lockdown. Het worden beslissende jaren.

‘Bezemer schrijft zoals hij denkt: helder en puntig. (…) In dit boek gaat hij de ideeënarmoede met verve te lijf.’ – Joris Luyendijk

Dirk Bezemer is econoom. Hij studeerde in Wageningen, promoveerde in Amsterdam en werkte in Londen. Als hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen doet hij onderzoek naar de gevolgen van financiële structuren voor het functioneren van de economie. Hij publiceerde daarover vele artikelen en zijn werk werd gehonoreerd met verschillende onderzoeksbeurzen. Daarnaast is hij lid van het Sustainable Finance Lab en schrijft hij een column in De Groene Amsterdammer.

Fragment uit hoofdstuk 6. Ons geld in de wereld
Ook in de verhoudingen van Nederland met het buitenland gaat het opbouwen van financieel vermogen vaak boven echte investeringen en stabiliteit. We lijden niet alleen zelf aan die onbalans, maar faciliteren haar ook bij anderen. Het gaat dan met name om het opbouwen van financieel vermogen buiten het zicht van de fiscus. Nederland is officieel een belastingparadijs, nummer 4 in de top van de mondiale Corporate Tax Haven Index. Multinationals verschoven in 2018 voor 57 miljard dollar aan winsten naar Nederland, ofwel 10 procent van het wereldtotaal. De OESO schreef in haar rapport over Nederland in 2018: 'Er moet voortgang blijven in maatregelen om belastingontwijking en winstverschuiving te voorkomen.' Nederland is niet alleen zelf economisch kwetsbaar, maar speelt ook een stevige rol in de fragiliteit van het mondiale kapitalisme.
  Een ander aspect van die destabilisering is dat de Amsterdamse Zuidas een regionaal financieel centrum in Europa is, met Frankfurt, Londen en Parijs. Nederlandse en andere Europese bankiers en investeerder waren de bron van financiering van de ongeëvenaarde schuldengroei die in 2007 tot de Amerikaanse kredietcrisis leidde. Na het ploffen van die bubbel bleek ING een 'Alt-A'-portefeuille van zwakke Amerikaanse hypotheken ten bedrage van 40 miljard dollar te hebben. De bank dreigde failliet te gaan, maar dat liet de Nederlandse staat niet gebeuren. ING kreeg 10 miljard euro aan eigen vermogen en 80 procent van de zwakke hypotheken werden voor 22,5 miljard euro overgenomen, voor 90 procent de nominale waarde (dat was ruim boven de marktwaarde). Nederland en andere overschotlanden zochten investeringen voor hun grote vermogens, wat leidde tot problemen die vervelend waren voor ING en Nederland, en rampzalig voor Amerikaanse hypotheeknemers en de Amerikaanse economie. (pagina 86-87)



Terug naar Overzicht alle titels

Barbara Baarsma


Nederland voedselparadijs : kansen voor korte ketens
Uitgeverij Pluim 2020, 80 pagina's  € 8,99

Vitale ideeën voor de wereld van morgen

Wikipedia: Barbara Baarsma (1969)

Tekst op website uitgever
Onder het motto "nooit meer honger' transformeerde de Nederlandse landbouwsector na de Tweede Wereldoorlog in slechts enkele decennia tot een innovatieve en productieve koploper. Maar met de oplossing van gisteren zaaiden we ook het probleem van morgen. Want dat efficiënte en productieve voedselsysteem dat we nodig hadden, draagt bij aan de opwarming van de aarde, tast de bodemkwaliteit aan en gaat ten koste van biodiversiteit.
Er is wederom een transitie nodig, naar kringlooplandbouw. Nederland en de agrarische sector hebben eerder laten zien dat ze een grote transitie aankunnen en ook nu is dat mogelijk. Korte ketens zijn een katalysator voor kringlooplandbouw. In Nederland voedselparadijs roept Barbara Baarsma op om meer in de korte ketens te produceren en te eten. En het goede nieuws is dat we veel vers voedsel binnen handbereik hebben. Nederlanders wonen in een voedselparadijs.
Barbara Baarsma is econoom. De afgelopen jaren deed ze onderzoek naar de voor- en nadelen van korte voedselketens. Samen met collega's bouwde ze mee aan een korte voedselketen in en rond Amsterdam. Als lid van de Raad van Advies van de Taskforce Korte Ketens spant zij zich in voor kennisdeling over en versterking van de korte voedselketen. Zij is directievoorzitter van Rabobank Amsterdam, is hoogleraar toegepaste economie aan de Universiteit van Amsterdam en was lid van de Taskforce Verdienvermogen Kringlooplandbouw. 

Fragment uit 6. Korte voedselketens ondersteunen het verdienvermogen van boeren
In hoofdstuk 4 schreef ik al dat de positie van de boer in de lange, op de export gerichte ketens zwak is. De prijzen voor hun bulkproducten worden dikwijls op een internationale markt bepaald waarop zij slechts prijsnemer zijn. Het vierde voordeel van korte ketens is dat die het verdienvermogen ondersteunen van boeren die investeren in verduurzaming. Dat werkt op drie manieren: productdifferentiatie, minder schakels en prijstransparantie.

Ten eerste kunnen boeren hun kwaliteitsproducten in een korte keten beter voor het voetlicht brengen bij afnemers. De melk komt niet in een anonieme plas terecht. Nee, de zuivel wordt in onderscheidende verpakkingen gedaan die duidelijk maken dat de melkveehouder investeert in zaken als bijvoorbeeld biodiversiteit en bodemkwaliteit. In plaats van landbouwproducten als bulk te beschouwen, zoals in de lange keten, is er in de korte keten ruimte voor productdifferentiatie en dus hogere marges voor boeren.

Ten tweede blijft er doordat er in korte voedselketens schakels worden overgeslagen meer marge over voor boeren om te investeren in kringlooplandbouw. Figuur 5 geeft het aantal partijen per schakel in de binnenlandse waardeketen, waaruit blijkt dat er tussen de boer en ons bord een aantal sterk geconcentreerde schakels staat die economische macht in de keten hebben en daardoor een relatief groot deel van de marges naar zich toe kunnen trekken. In het advies van de Taskforce Verdienvermogen Kringlooplandbouw wordt beschreven dat het merendeel van het Europese voedsel door 110 inkooporganisaties wordt gekocht, terwijl ongeveer 3 miljoen boeren en tuinders driekwart van ons voedsel produceren. Door deze onevenwichtigheid is de onderhandelingspositie van de individuele boer en tuinder zwak. (pagina 44-45)

Terug naar Overzicht alle titels


donderdag 3 september 2020

Mark Lynas

Zes graden (met een voorwoord van Jan Terlouw)
Jan van Arkel 2020, 382 pagina's € 19,95

Boek verscheen voor het eerst in 2007. Dit is een sterk aangepaste versie.

Oorspronkelijke titel: Our final warning : six degrees of climate emercency (2020)

Wikipedia: Mark Lynas (1973)

Korte beschrijving
Dit boek gaat over de gevolgen van de klimaatverandering, over wat in het ergste geval kan gebeuren. Die worden beschreven aan de hand van plausibele scenario's bij het huidige beleid (variërend tussen 1 tot 6 graden opwarming). Van het Noordpoolgebied tot de Peruaanse gletsjers, van overstromingen tot hittegolven passeren de revue. De auteur, milieubeschermer en journalist, gespecialiseerd in klimaatverandering, baseert zich op experts. De stijl is helder en concreet; de inhoud leest als een reeks onheilspellende lessen, met als motto 'wees paraat'. Het is een update van een eerdere uitgave uit 2008. De recentste wetenschappelijke conclusies zijn erin verwerkt. Er is een bijlage met vele noten, andere bijlagen staan op www.zesgraden.nu  Wetenschappelijke kennis verwoord voor een breed publiek.

Tekst op website uitgever
Het boek zes graden slaat alarm over het klimaat. Het beschrijft de gevolgen van de opwarming, van 1°C tot en met 6°C. Het gaat niet alleen om orkanen, droogtes, bosbranden en zeespiegelstijging, maar ook om stervend koraalrif, verdrogend Amazonewoud, verzengende hitte, hongersnood, etc. De Financial Times noemt het ‘een apocalyptische gids voor wat we kunnen verwachten als de wereld opwarmt.’

Mark Lynas vat vele honderden wetenschappelijke artikelen uitermate leesbaar en aangrijpend voor ons samen. Hij kan dat als geen ander: zijn vorige versie van Zes graden (2008) werd uitgeroepen tot het beste Engelse wetenschapsboek.

Elke ton CO2-uitstoot veroorzaakt het verlies van 3 m2poolzee-ijs èn doet 15 ton Himalaya-gletsjer afsmelten. Voor Antarctica geldt zelfs: per ton CO2-uitstoot smelt 2.000 ton ijs. Nú al. En tot de ‘corona-dip’ gingen we stug door met business-as-usual. Hoe verder?

We lopen nog deze eeuw een groot risico op 2°C, 3°C of zelfs 4°C temperatuurstijging. Drastische actie is dus nodig. Vanaf vandaag. ‘Corona’ bewijst dat we als mensheid in staat zijn tot snelle, ingrijpende maatregelen. We staan voor de opgave om nu diezelfde daadkracht te tonen bij een veel sluipender, maar ook veel groter en permanent gevaar.

Fragment uit 2° C
Voedselfeiten
We zien in onze 1°C-wereld al hoeveel schade klimaatverandering de mondiale voedselproductie berokkent, terwijl dat eigenlijk helemaal niet het geval had mogen zijn. Tot voor kort was men het erover eens dat een gematigde opwarming tot zelfs 2°C of zelfs 3°C redelijk gunstig zou uitpakken voor de landbouw. Inmiddels doen deze rooskleurige verwachtingen gevaarlijk naïef aan. Een onderzoek uit 2019 keek naar de impact van de huidige klimaatverandering op de opbrengst van de tien belangrijkste gewassen ter wereld - gerst, cassave, mais, palmolie, koolzaad, rijst, sorghum, sojabonen, suikerriet en tarwe - en stelde vast dat in grote gebieden sprake was van aanwijsbaar negatieve effecten. In plaats van de verwachte productiviteitsstijging vertoonden deze gewassen al bij al een daling van 1%. Daardoor is de calorische opbrengst in bijna de helft van de landen met de grootste voedselonzekerheid afgenomen. Hoewel sommige gewassen van de opwarming hebben geprofiteerd, wordt dit ruimschoots tenietgedaan door de1,6 miljoen ton die er wereldwijd van de rijstoogst is afgegaan en door de 5 miljoen ton tarwe die verloren is gegaan door lagere opbrengsten in Europa, Australië en Afrika bezuiden de Sahara. Voor geheel Afrika heeft de negatieve impact op alle tien de gewassen geleid tot een daling van de calorische waarde met 1,4%. Dat lijkt misschien niet veel, maar we hebben het over een continent waar enkele honderden miljoenen mensen - veelal zelfvoorzienende boeren die nu al een marginaal bestaan leiden - te lijden hebben onder voedseltekorten en ondervoeding. Uit deze analyse kunnen we alleen maar afleiden dat klimaatgerelateerde ondervoeding als gevolg van een lagere opbrengst in armere landen nu al tot sterfte leidt. (pagina 98-99)

Terug naar Overzicht alle titels