Byung-Chul Han 3

De crisis van het narratieve
De Nieuwe wereld/Ten Have 202, 111 pagina's - € 14,99

Oorspronkelijke titel: Die Krise der Narration (2023)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
Een kritische filosofische analyse van de invloed van het kapitalisme op verhalen als verbindende factor in de westerse samenleving. De Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han onderzoekt in dit essay de huidige narratieve crisis, waarbij verhalen hun verbindende kracht verliezen doordat ze door het kapitalisme worden ingezet als verkoopinstrumenten. In het verleden dienden verhalen om gemeenschappen te vormen en te verbinden, stelt Han, maar tegenwoordig worden zij gereduceerd tot marketingtools, wat leidt tot een verlies van hun oorspronkelijke betekenis en een uiteenvallen van de gemeenschap. Han traceert de lange voorgeschiedenis van deze crisis en zet zijn reflecties over de informatiemaatschappij voort. Zeer intelligent geschreven. Uitsluitend geschikt voor een geoefende lezersgroep.

Byung-Chul Han (Seoul, 1959) is een bekende Koreaans-Duitse filosoof en hoogleraar. Hij schreef meerdere boeken, waaronder ‘De vermoeide samenleving’ (2012), ‘Vita contemplativa’ (2023) en ‘Over het verdwijnen van rituelen’ (2025).

Tekst op website uitgever
We zijn het vermogen kwijtgeraakt om onszelf te begrijpen aan de hand van grote verhalen. In het verleden zorgden verhalen voor gemeenschap en verbinding. Tegenwoordig eigent het kapitalisme zich het verhaal toe: verhalen om te verkopen. Storytelling is storyselling. Hierdoor verliezen verhalen hun oorspronkelijke kracht en valt onze gemeenschap uit elkaar. Deze narratieve crisis heeft een lange voorgeschiedenis. Byung-Chul Hans nieuwe essay onderzoekt dit. Hiermee zet Han zijn reflecties over onze informatiemaatschappij consequent voort.

Fragment uit Onttovering van de wereld
Het verhaal vormt in zoverre een tegenhanger van de informatie dat het een begin en een einde kent. Het onderscheidt zich door geslotenheid. Het is een gesloten vorm: 'Er bestaat een (...) principieel verschil tussen verhalen aan de ene kant, die op een einde, op geslotenheid, op afsluiting mikken,en informatie, die naar haar aard altijd partieel, onvolledig, fragmentarisch is.'
Een totaal ontgrensde wereld is gespeend van betovering en magie, Het zijn grenzen, overgangen en drempels die een betovering uitoefenen. Zo schrijft Susan Sontag: 'Want waar geslotenheid, eenheid, samenhang moet bestaan, moeten grenzen zijn. Alles wat we op de reis binnen die grenzen ondernemen, is relevant. Je kunt het einde van een verhaal ook aanduiden als het magische punt waar veranderlijke, voorlopige standpunten samenkomen: als het vaste punt van waaruit de lezer ziet hoe dingen die aanvankelijk niets met elkaar te maken leken hebben uiteindelijk samen blijken te horen.'

Vertellen is een spel van licht en schaduw, van het zichtbare en het onzichtbare, van nabijheid en afstand. Transparantie vernietigt die dialectische spanning, die aan elk verhaal ten grondslag ligt. De digitale onttovering van de wereld gaat veel verder dan de onttovering die Max Weber herleidt tot de rationalisering door de wetenschap, De huidige onttovering valt te herleiden tot de informatisering van de wereld. Transparantie is de nieuwe formule voor de onttovering. Zij onttovert de wereld door haar in data en informatie te ontbinden.

In een interview haalt Paul Virilio een kort sciencefictionverhaal aan dat gaat over de uitvinding van een piepkleine camera. Deze is zo klein en licht dat ze zelfs door sneeuwvlokken kan worden meegevoerd. Deze camera's worden en masse met kunstmatige sneeuw vermengd en uit vliegtuigen gedropt. In werkelijkheid wordt de wereld overspoeld met camera's. Ze wordt totaal transparant. Niets blijft verborgen. Er zijn geen blinde vlekken meer. Op de vraag waar we nog van kunnen dromen wanneer alles compleet zichtbaar is, antwoordt Virilio: 'We zouden ervan dromen blind te zijn.' Er bestaat geen transparant verhaal. Elk verhaal veronderstelt mysterie en betovering. Alleen een gedroomde blindheid zou ons uit de hel van transparantie verlossen en ons weer in staat stellen om verhalen te vertellen. (pagina 68-70)

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
De palliatieve samenleving : pijn vandaag de dag (2022), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022), 
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023) en
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han 4

 

Vita contemplativa : over inactiviteit
De Nieuwe wereld/Ten Have 2023, 156 pagina's - € 14,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Oorspronkelijke titel: Vita contemplativa : oder von der Untätigkeit (2022)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
Een filosofisch en maatschappijkritisch pleidooi voor inactiviteit van Byung-Chul Han. Wat ooit werd beschouwd als het hoogst bereikbare – een contemplatief leven, een beschouwelijk leven, een leven van ‘inactiviteit’ – lijkt voor ons verder weg dan ooit. We leven in een wereld die aan onze ‘activiteit’ ten onder dreigt te gaan. In dat licht en in een kritisch gesprek met de 'Vita activa' van Hannah Arendt houdt Byung-Chul-Han een warm pleidooi voor alle vormen van ‘inactiviteit’, van contemplatie, van ‘niets doen’ of ‘niet doen’. Intelligent en met diepgang geschreven. Uitsluitend geschikt voor geoefende lezers met verregaande interesse in en voorkennis van filosofie. Byung-Chul Han (Seoel, 1959) is een beroemde Koreaans-Duitse filosoof en hoogleraar aan de Universiteit voor de Kunsten in Berlijn. Eerder verscheen van zijn hand onder meer 'De vermoeide samenleving' (2012) en ‘De palliatieve samenleving’ (2022).

Tekst op website uitgever
De Duits-Koreaanse filosoof Byung-Chul Han is een van de belangrijkste denkers van dit moment. In zijn nieuwe boek biedt hij een inspirerend alternatief voor het Vita activa van Hannah Arendt. Inactiviteit is volgens Han namelijk geen ontkenning, geen weigering, niet louter afwezigheid van activiteit, maar een onafhankelijk vermogen. Byung-Chul Han spoort de rijkdom, pracht en magie van nietsdoen op en ontwerpt een nieuwe manier van leven.

Fragment uit De komende maatschappij
De huidige crisis van de religie valt niet simpelweg te herleiden tot het feit dat we elk geloof in God hebben verloren of dat we wantrouwig zijn geworden ten aanzien van bepaalde geloofsartikelen. In diepere zin wijst deze crisis erop dat we in toenemende mate het contemplatieve vermogen aan het verliezen zijn. De toenemende dwang tot productie en communicatie bemoeilijkt het contemplatieve verwijlen. Religie veronderstelt een bijzonder soort aandacht. Malebranche noemt aandacht het natuurlijke gebed van de ziel. Vandaag de dag bidt de ziel niet meer. het is eerder zo dat ze zichzelf produceert. Juist haar hyperactiviteit kan verantwoordelijk worden gesteld voor het verlies van de religieuze ervaring. De crisis van de religie is een crisis van de aandacht.
  De vita activa met haar pathos van het handelen verspert de toegang tot religie. Handelen hoort niet bij de religieuze ervaring. In Über die Relegion verheft Schleiermacher de contemplatieve aanschouwing tot de essentie van de religie en stelt haar tegenover het handelen: 'Haar wezen is denken noch handelen, maar schouwing en gevoel. Ze wil het universum schouwen, ze wil het (...)  devoot beluisteren en zich met kinderlijke passiviteit door zijn onmiddellijke invloeden laten aangrijpen en vervullen.' Het schouwen in kinderlijke passiviteit is een vorm van inactiviteit. De religie heft, aldus Schleiermacher, 'alle activiteit op in een verwonderd schouwen van het oneindige.' Wie handelt heeft een doel voor ogen, en daarbij raakt het geheel uit zicht. En het denken richt zijn aandacht op het ene object. Alleen aanschouwing en gevoel hebben toegang tot het universum, namelijk het zijnde in zijn geheel. 
  Het atheïsme sluit religie niet uit. Voor Schleiermacher is religie ook zonder God heel goed denkbaar: 'Religie hebben betekent het universum schouwen (...) Als jullie niet kunnen loochenen dat de idee van god zich naar elke schouwing van het universum voegt, dan moeten jullie ook toegeven dat een religie zonder god beter kan zijn dan een met god.' Essentieel voor de religie is niet god, maar het verlangen naar het oneindige, dat in de aanschouwing van het universum in vervulling gaat. 
  Het werkwoord voor religie is 'luisteren', terwijl 'handelen' het werkwoord is voor geschiedenis. Bij het luisteren als inactiviteit verstomt het ik, dat de plek is voor onderscheidingen en afgrenzingen. Het luisterende ik verdiept zich in het geheel, in het onbegrensde, in het oneindige. Deze mooie versregels uit Hölderlins Hyperion brengen poëtische ter sprake wat Schleiermacher met religie als het schouwen van het universum bedoelt: 'Mijn hele wezen verstomt en luistert, wanneer de zachte golven der lucht spelen langs mijn borst. In 't eindeloos blauw verliest zich dikwijls mijn bliek omhoog, naar de ether gericht of neerwaarts ter heilige zee (...) Eén te zijn met alles, dat is der Godheid leven, is des mensen hemel. Eén te zijn met alles wat leeft, in zalige zelfvergetelheid terug te keren in 't al der Natuur, dat is het toppunt van denken en vreugdevoelen, dat is de heilige bergspits, de plaats der eeuwige rust.'(pagina 124-127)

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
De palliatieve samenleving : pijn vandaag de dag (2022), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022),
De crisis van het narratieve (uit 2024) en
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han 8

Spreken over God : een dialoog met Simone Weil
Ten Have 2026, 127 pagina's - € 14,99

Oorspronkelijke titel: Sprechen über Gott : ein Dialog mit Simone Weil (2025)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
Een verkenning van de hedendaagse relevantie van het gedachtegoed van de Frans-Joodse filosofe en politiek activiste Simone Weil (1909-1943). Byung-Chul Han onderzoekt Weils spirituele kracht en haar kritische kijk op productie, consumptie en prestatie. Hij stelt dat Weils benadering een alternatief biedt voor de gejaagdheid van het hedendaagse leven, gericht op transcendentie, stilte en zingeving. Hij concludeert dat een leven volgens Weils principes, gekenmerkt door aandacht, overgave en innerlijke waarheid, kan bijdragen aan een betere, vreedzamere wereld. Zeer intelligent geschreven. Geschikt voor een geoefende lezersgroep.  Byung-Chul Han (Seoul, 1959) is een Koreaans-Duitse filosoof en hoogleraar. Hij schreef eerder o.a. ‘De vermoeide samenleving’ (2012), ‘Vita contemplativa’ (2023) en ‘Over het verdwijnen van rituelen’ (2025). 'Spreken over God’ maakt deel uit van een reeks uitgaven van Ten Have i.s.m. YouTube-kanaal De Nieuwe Wereld, waarin gesprekken centraal staan over grote vragen van deze tijd rond techniek, natuur, gezondheid, politiek, vrijheid en gemeenschap.

Tekst op website uitgever
Byung-Chul Han laat in dit indringende essay zien hoe actueel het denken van Simone Weil is. Haar spiritue­le kracht en radicale kritiek op productie, prestatie en consumptie bieden een helend perspectief op deze tijd. Weil wijst ons een andere weg: naar een leven dat openstaat voor transcendentie, stilte en zin. Volgens Han zou de wereld mooier en vreedzamer zijn als we leefden zoals Weil het voorleefde – vol aandacht, overgave en innerlijke waarheid.

Over eerder werk: 'Tegenwoordig sjouw ik dit boek overal met me mee, duw het vrienden en wildvreemden onder hun neus en blijf er maar over praten, wat er zo mooi, zo bijzonder, zo slim en warm en liefdevol aan is.' – Marian Donner in De Groene Amsterdammer

Simone Weil ist die hellste Intelligenz des 20. Jahrhunderts. Ihre Gedanken sind aktueller denn je. Sie helfen uns, die Krise der Gegenwart zu verstehen und zu meistern. Byung-Chul Han bringt uns in seinem neuen Essay die inspirierende, hellsichtige, ja heilende Gedankenwelt von Simone Weil näher und liest sie durch unsere Gegenwart hindurch neu. Er bringt mit Weil eindringlich jene Transzendenz zur Sprache, die heute in der Welt des Konsums und der Produktion total verloren gegangen ist. Weil führe, ja verführe uns zu einer anderen Wirklichkeit, die uns aus dem sinnentleerten Leben, aus dem radikalen Seinsmangel herausführt. Sie bringt uns bei, dass es letztlich Gott, diese überwältigende Kraft von oben ist, die uns eine beglückende Seinsfülle gibt. Ihre Schriften lesend ahnen wir zumindest, dass es eine andere Lebensform, eine andere Seinsform gibt als die, die sich komplett Leistung, Produktion und Konsum ausliefert.

Fragment uit Inactiviteit
We leven niet meer in een disciplineringsmaatschappij, die wordt beheerst door bevelen en gehoorzaamheid. Het disciplinaire regime als type heerschappij van het industriële kapitalisme neemt een machinale vorm aan. De disciplinaire macht doordringt het lichaam en maakt 'van een omgevormde massa' een 'machine'. Zij brengt een 'gehoorzaam lichaam' voort, dat onderworpen, veranderd, geperfectioneerd en gebruikt kan worden'.  De mens wordt tot machinaal werkvee afgericht.

In de disciplineringsmaatschappij zijn meester en slaaf nog duidelijk van elkaar onderscheiden. Zo schrijft Weil: 'De mens is slaaf in zoverre tussen zijn daden en wat die daden teweegbrengen, tussen de moeite die hij zich getroost en het werk dat dit oplevert, wilsinvloeden van buiten blijken te staan. (...) Slaaf zijn betekent: van andermans wil afhangen. Maar dat is het lot van alle mensen. De slaaf hangt af van zijn meester en de meester van zijn slaaf.' We leven niet meer in de disciplineringsmaatschappij. Het disciplinaire regime maakt plaats voor het neoliberale regime, dat niet door bevelen en gehoorzaamheid wordt bepaald, maar de vrijheid die zichzelf uitbuit In de neoliberale prestatiemaatschappij vallen slaaf en meester samen. De slaaf is slechts schijnbaar bevrijd van zijn meester, voor zover hij namelijk zijn eigen baas is. Het denkt weliswaar dat hij niet meer aan andermans wil onderworpen is, dat hij vrij is, authentiek en creatief is, maar in werkelijkheid is hij zijn eigen slaaf. Het kafkaëske dier rukt zijn meester de greep uit handen en geselt zichzelf om vrij te zijn. We buiten onszelf uit in de overtuiging onszelf te verwerkelijken. De uitbuiting van de vrijheid, namelijk de uitbuiting van zichzelf, is efficiënter dan de uitbuiting, door een ander middels bevelen en onderdrukking. 

De digitalisering van de leefwereld toont tevens aan dat de mens de slaaf wordt van zijn eigen creaties. De digitale strik is beklemmender dan de machinale strik waarin Weil zich dacht te bevinden. De digitalisering, die ons meer vrijheid belooft, brengt uiteindelijk een panoptische gevangenis voort. We verkwijnen tot een datapunt, tot datavee dat zich laat surveilleren en sturen. We worden afhankelijk van het digitale materiaal. Zo zijn we verslaafd aan prikkels om onze aandacht te verstrooien. Met een verslavingsmaatschappij tot gevolg. Vrijheid maakt plaats voor verslaving. We menen weliswaar vrij te zijn, maar in werkelijkheid tuimelen we van de ene verslaving in de andere, van de ene afhankelijkheid in de andere. 

In tegenstelling tot de disciplineringsmaatschappij, waarin je je mond moet houden, gaat van het neoliberale informatieregime een dwang tot communicatie uit, die een uiterst efficiënt controle - en sturingsmiddel blijkt te zijn. Tegelijk ruïneert de dwangmatige versnelling, die inherent is aan digitale communicatie, niet alleen het denken, maar ook de aandacht. In dat opzicht lijken digitale apparaten als de smartphone op die machines die volgens Weil zowel het denken als ook het dromen verbieden. Algoritmers bedreigen de vrije wil voor zover ze sneller zijn dan deze. Ze zijn hen steeds een stap vóór. Zo slaat vrijheid om in controle. 

Het neoliberale regime opereert niet met geboden en verboden. Het wordt gekenmerkt door permissiviteit. Zijn macht berust niet op dwang, maar op de like. Het is niet repressief maar seductief. Zo ontdoet de gamificatie van de arbeid deze bijvoorbeeld van haar dwangmatige karakter. Zij maakt gebruik van verslaving. Met de gamificatielogica van likes of followers worden de sociale media eveneens aan een gamemodus onderworpen. Emoties, die in het disciplinaire regime werden onderdrukt omdat ze, zoals Weil schrijft, 'het arbeidstempo vertragen', worden in het neoliberale regime eveneens als hulpbronnen uitgebuit. Ze zijn niet alleen voor het productieproces van belang. Ook met het oog op de consumptie worden ze steeds relevanter, want we consumeren vandaag de dag vooral emoties, die door de narratief opgeladen consumptiegoederen worden opgewekt. Storytelling als storyselling verkoopt uiteindelijk emoties. De pure gebruikswaarde raakt daardoor steeds meer op de achtergrond.

We bewonen een digitale omheining, die ons in informatie-, communicatie- en consumptievee verandert. Binnen de immanentie van de consumptie en communicatie zijn we van elke transcendentie afgesneden. Consumptie maakt God overbodig. Prestatiewaan en creatieve industrie maken ons blind voor de schoonheid van de schepping. Het vee verschilt van de slaaf voor zover het in tegenstelling tot die laatste niet in opstand komt. Het komt in zijn omheining niet in verzet en verlaat die omheining ook niet, want alleen daar vindt het voedsel. De wereld als omheining laat geen revolutie toe.  (pagina 106-109)

Lees ook: 

De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022)
De palliatieve maatschappij : pijn vandaag de dag (2022)
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023), 
De crisis van het narratieve (uit 2024) 
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Lees vooral ook:
Waar strijden wij voor? : over de noodzaak van anders denken van Simone Weil (uit 2021),
Het vuur van de vrijheid : de nieuwe wereld van Hannah Arendt, Simone de Beauvoir, Ayn Rand en Simone Weil van Wolfram Eilenberger (uit 2022),
Vrouwen in duistere tijden : tien denkers van blijvende betekenis van Alicja Gescinska (verschijnt november 2025) en/of
Tijd is hoop : alle essays over de tijd van Joke Hermsen (uit 2025).

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han

De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros
Van Gennep 2017, 166 pagina's - € 18,99

Oorspronkelijke titel: Müdigkeitsgesellschaft (2010) / Die Transparanzgesellschaft (2012) / Agonie des Eros (2013)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
De Koreaanse filosoof is hoogleraar in Karlsruhe, aan de Hochschule waar de bekende Duitse filosoof Peter Sloterdijk rector is. Hij vergelijkt de maatschappij met het menselijk lichaam, dat ziek kan zijn. Wat dat betreft, doet zijn visie wat denken aan die van Sloterdijk, maar hij gaat verder. Ging het vroeger vooral om infectieziekten, een vorm van afweer tegen invloeden van buitenaf op de maatschappij, nu zit het probleem meer van binnen: een teveel van alles, een soort kanker. Hij geeft daarvan pregnante voorbeelden. De hyperactivieit, de hysterie van arbeid en productie, die leidt tot een dwangsamenleving waarin ieder zijn werkkamp in zich meedraagt. De auteur geeft en passant nog een kort overzicht over het denken van andere filosofen over dit probleem. Door het filosofische jargon geen gemakkelijk boek. Het laat ons wel zien wat de gevaren zijn van de huidige maatschappij. Goed vertaald. Pocketuitgave; kleine druk.

Fragment uit (hoofdstuk 3) De intensieve verveling
De overmaat aan positiviteit manifesteert zich ook als een overmaat aan prikkels, informatiebrokjes, impulsen. Daardoor verandert de structuur en de economie van de aandacht radicaal. De waarneming wordt gefragmenteerd en versnipperd. Ook de groeiende werkdruk maakt een speciale techniek van tijds- en aandachtsbesteding noodzakelijk, en die werkt op zijn beurt weer door in de structuur van de aandacht. Multitasking als techniek van tijds- en aandachtsbesteding is echter geen stap vooruit in de beschaving. Het is geen vermogen dat alleen zou zijn weggelegd voor de mens in de laatmoderne samenleving van informatiewerkers. Het gaat hier veeleer om een regressie: multitasking is nu juist het specifieke vermogen van wilde dieren in het open veld. Het is een aandachtstechniek die onmisbaar is voor het overleven in de wildernis. (pagina 22)

Denk in dit verband aan een merel in je tuin, die op het gras tijdens het pikken doorlopend op- en omkijkt.

In 2014 verscheen een bundel waarin drie 'pamflet-achtige' werken zijn opgenomen: De vermoeide samenleving ; De transparante samenleving ; De terugkeer van Eros (Van Gennep, 166 pagina's)

Korte beschrijving
De schrijver van deze buitengewoon originele bundeling essays kwam op 22-jarige leeftijd vanuit Korea naar Duitsland om metallurgie te studeren, maar eenmaal aangekomen, stortte hij zich op de filosofie. Uiteindelijk voltooide hij als eerste Aziaat in Duitsland een 'Habilitationsschrift'. In drie essays ('De vermoeide samenleving', 'De transparante samenleving' en 'De terugkeer van Eros') die eerder al afzonderlijk in het Nederlands in boekvorm verschenen, verdedigt de auteur dat het neo-kapitalisme erin geslaagd is om de ultieme strategie te ontwikkelen: niet langer worden we uitgebuit, maar door het positivisme ('je kunt het!') en de hang naar prestatie buiten we onszelf uit. Uitbuiting zonder overheersing blijkt mogelijk. Deze uitbuiting wordt gestimuleerd door een drang naar transparantie, naaktheid en doorzichtigheid, door de auteur als 'pornificatie' betiteld. Het draait om informatie die desoriënterend werkt, niet tot waarheid leidt en de illusie van vrijheid wekt. Als alternatief prijst de auteur gelatenheid en contemplatie. Sterke en erg originele essays, prachtig vertaald, die onrustig maken, maar ook moeilijke filosofie die tot langzaam lezen dwingt en tot (zelf)reflectie.

Lees ook: 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (2015), 
De palliatieve samenleving : pijn vandaag de dag (2022), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022)
Vita contemplativa : over inactiviteit (2023), 
De crisis van het narratieve (2024) 
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han 9

Zonder respect
Ten Have 2027, 112 pagina's  - € 14,99

Oorspronkelijke titel: Ohne Respekt : eine soziale Krise (2026)

Verschijnt april 2027

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving

Tekst op website uitgever
In zijn nieuwe essay onderzoekt Byung-Chul Han met analytische scherpte en poëtische diepte het dramatische verval van een centrale sociale deugd: respect. Wat ooit het fundament van samenleven was, lijkt te verdwijnen in een samenleving van narcisme, competitie en digitale ontremming. De strijd om respect verandert in een strijd om status, wat leidt tot verdeeldheid, geweld en sociale erosie. Han laat zien hoe respect, zelfwaardering en sociale verbondenheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn – en hoe hun verlies de samenleving van binnenuit uitholt.

Fragment uit

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022), 
De palliatieve maatschappij : pijn vandaag de dag (2022), 
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023), 
De crisis van het narratieve (uit 2024), 
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025), 
Spreken over God : een dialoog met Simone Weil (2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han

Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie
Ten Have 2022, 96 pagina's - € 14,99

Reeks: De nieuwe wereld

Oorspronkelijke titel: Infocracy: Digitization and the Crisis of Democracy (2022)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
Een boeiend boek waarin Han de huidige crisis van de democratie met het oog op de digitalisering van het publieke domein beschrijft. Hij laat zien dat er een nieuwe heerschappijvorm is, de infocratie. De mens raakt bedwelmd door een communicatie- en informatieroes en voelt zich tegelijkertijd machteloos overgeleverd aan de enorme hoeveelheden informatie die hij te verwerken krijgt. Met diepgang geschreven. Met name geschikt voor een geoefende lezersgroep.Byung-Chul Han (Seoel, 1959) is een wereldberoemde Koreaans-Duitse schrijver, academisch docent, filosoof en hoogleraar. Hij schreef een klein aantal boeken. Zijn werk werd in meer dan twintig landen uitgegeven.

Tekst op website auteur
In zijn nieuwe boek ‘Infocratie’ beschrijft Byung-Chul Han de huidige crisis van de democratie met het oog op deze digitalisering van het publieke domein. Han laat zien hoe we in nieuwe heerschappijvorm leven: de infocratie.

De digitalisering rukt onstuitbaar op. We zijn bedwelmd door een communicatie- en informatieroes. Tegelijk voelen we ons machteloos overgeleverd aan de tsunami van informatie die over ons wordt uitgestort. Verkiezingscampagnes worden als informatieoorlogen gevoerd. Samenzweringstheorieën en propaganda beheersen het politieke debat.

Over ‘De palliatieve maatschappij’:

'Han laat zien dat we het aan moeten durven om de palliatieve sluier van ons bestaan trekken en te accepteren dat sommige dingen niet door ons gecontroleerd kunnen worden. Dit boek is absoluut briljant' - Ewald Engelen

'Het is alsof Han een steen in de de vijver gooit en je moet er wel op reageren. Hij doet me hiermee denken aan Michel Houllebecq.' - Christiaan Weijts

Fragment uit Informatieregime
De glazen kubus van Apple suggereert weliswaar vrijheid en grenzeloze communicatie, maar in werkelijkheid belichaamt hij de genadeloze macht van de informatie. Het informatieregime maakt de mensen volledig transparant. De heerschappij zelf is nooit transparant. Er bestaat geen transparante heerschappij. De transparantie is de voorkant van een proces dat zich aan het zicht onttrekt. De transparantie zelf is niet transparant. Zij heeft een achterkant. De machinekamer van de transparantie ligt in het duister. Zo leveren we ons uit aan de steeds groter wordende macht van de algoritmische blackbox. 

De heerschappij van het informatieregime verbergt zich doordat ze helemaal versmelt met het leven van alledag. Ze verschuilt zich achter de welgevalligheid van de sociale media, het gemak van zoekmachines, de sussende stemmen van de taalassistentes of de vriendelijke gedienstigheid van slimme apps. De smartphone blijkt een efficiënte informant te zijn, die ons aan een permanente surveillance onderwerpt. Smart home verandert de hele woning in een digitale gevangenis, die ons dagelijks leven minutieus protocolleert. De slimme stofzuiger-robot, die ons de moeite van het schoonmaken bespaart, brengt de hele woning in kaart. Het smart bed zet de surveillance met behulp van een netwerk van sensoren ook tijdens de slaap voort. In de vorm van convenience, gemak, sluipt de surveillance het dagelijks leven binnen. In de digitale gevangenis als slimme feelgoodzone rijst geen verzet tegen het heersende regime. De like sluit elke revolutie uit.

Het informatiekapitalisme eigent zich neoliberale machtstechnieken toe. In tegenstelling tot machtstechnieken van het disciplineringsregime werken die niet met dwang en verboden, maar met positieve prikkels. Zij buiten de vrijheid uit in plaats van haar te onderdrukken. Ze sturen onze wil op een onbewust niveau, in plaats van hem met geweld te breken. De repressieve disciplineringsmacht maakt plaats voor een slimme macht., die niet beveelt maar fluistert, niet commandeert maar gebruikmaakt van nudging, dat wil zeggen dat ze gedragspatronen met subtiele middelen een bepaalde kant op duwt. Discipline, toezicht en straf, die kenmerkend zijn voor Foucaults disciplineringsregime, maken plaats voor motiveren en optimaliseren. In het neoliberale informatieregime doet de heerschappij zich voor als vrijheid, communicatie en community. (pagina 14-16)

Fragment uit Digitale rationaliteit
Dataïsten geloven dat big data en kunstmatige intelligentie ons tot een goddelijke, alomvattende blik in staat stellen, die alle maatschappelijke processen nauwgezet registreert en voor het welzijn van allen optimaliseert. Alex Pentland, de directeur van het Human Dynamic Lab van het Massachusetts Institute of Technology, een overtuigde dataïst, schrijft in zijn boek Social Physics - How Social Networks Can Make Us Smarter: 'Door big data krijgen we de kans de maatschappij in al haar complexiteit te zien, via de miljoenen netwerken van interpersoonlijke uitwisselingen. Als we een "oog van God" hadden, een allesomvattende blik, dan zouden we wellicht de mogelijkheid hebben om echt te begrijpen hoe de samenleving functioneert en stappen kunnen zetten om onze problemen op te lossen.'

Het door het menselijk verstand gestuurde discours verbleekt in het licht van die goddelijke blik van big data. De digitale allesomvattende kennis maakt het discours overbodig. Tegenover het communicatieve handelen van Habermas stellen dataïsten een behavioristische informatietheorie, die het zonder discours kan redden. In het dataïstische wereldbeeld komt het rationeel handelende individu, dat een geldigheidsaanspraak maakt en deze met argumenten verdedigt, niet voor.

Data-mining met behulp van big data en kunstmatige intelligentie vindt optimale oplossingen voor problemen en conflicten van een als berekenbaar sociale systeem opgevatte maatschappij, die alle betrokken voordelen verschaffen waar zij op grond van hun beperkte vermogen informatie te verwerken zelf niet op zouden komen. Big data en kunstmatige intelligentie nemen dus intelligentere, ja rationelere beslissingen dan menselijke individuen met hun beperkte vermogen grote hoeveelheden informatie te verwerken. Uit dataïstisch oogpunt is de digitale rationaliteit veruit superieur aan de communicatieve rationaliteit. (pagina 57-58)

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
De palliatieve samenleving : pijn vandaag de dag (2022), 
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023), 
De crisis van het narratieve (uit 2024) en 
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han 6

Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden
Ten Have 2025, 128 pagina's - € 14,99

Oorspronkelijke titel: Vom Verschwinden der Rituale. Eine Topologie der Gegenwart (2019)

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
Een filosofische analyse over het verdwijnen van rituelen in de moderne, door neoliberalisme beïnvloedde samenleving. De Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han onderzoekt de impact van het verdwijnen van rituelen op de moderne samenleving. Het boek stelt dat mensen zich ondanks de overvloed aan communicatietechnieken steeds geïsoleerder voelen. Han legt uit dat met het verlies van gedeelde rituelen de verbinding met de gemeenschap verdwijnt, waardoor mensen zich gevangen voelen in zichzelf, afgesneden van iets groters. Han biedt een scherpe analyse van wat er verloren is gegaan en wat de gevolgen hiervan zijn, niet alleen voor individuen, maar ook voor de samenleving als geheel. Het boek pleit voor een herwaardering van rituelen die ons weer als mens laten voelen. Zeer intelligent geschreven. Geschikt voor een geoefende lezersgroep.

Tekst op website uitgever
Een van de meest spraakmakende en mysterieuze filosofen van de huidige tijd over de teloorgang van gemeenschappelijkheid en rituelen.

Communicatietechnieken te over, toch voelden we ons nog nooit zo alleen. Han toont hoe we met gedeelde rituelen ook onze band met de gemeenschap zijn kwijtgeraakt. Wat rest: een cultus van authenticiteit en narcisisme volledig gedreven door commercie.

Han’s analyse is scherp en confronterend. Hij toont, zonder te vervallen in zoetsappige nostalgie naar rituelen uit het verleden, wat we hebben verloren en wat dit uiteindelijk voor ons betekent.

Fragment uit Productiedwang
Rituelen stabiliseren het leven. In een variatie op de woorden van Antoine de de Saint-Exupéry kunnen we zeggen: rituelen zijn  in het leven wat dingen zijn in de ruimte. Voor Hannah Arendt is het de houdbaarheid van de dingen die ze een 'onafhankelijkheid van het menselijk bestaan verleent. De dingen hebben 'de functie het menselijk leven te stabiliseren'. Hun objectiviteit is erin gelegen dat mensen de 'snelle verandering van het natuurlijke leven trotseren' door er 'een menselijk "hetzelfde blijven" tegenover te stellen', namelijk een stabiliserende identiteit, die 'daaruit voortkomt dat dezelfde stoel en dezelfde tafel de telkens veranderende  mensen met gelijkblijvende vertrouwdheid tegemoet treden.' De dingen zijn stabiliserende rustpunten van het leven. Rituelen hebben dezelfde functie. Doordat ze steeds hetzelfde zijn, door hun herhaling, verlenen ze het leven stabiliteit. Ze maken het leven houdbaar. De huidige productiedwang ontneemt de dingen hun houdbaarheid. Die dwang vernietigt doelbewust  de duurzaamheid om maar meer te kunnen produceren, om meer consumptie af te dwingen. Het verwijlen daarentegen veronderstelt dingen die duren. Worden de dingen alleen verbruikt en geconsumeerd, dan is er geen verwijl mogelijk. En dezelfde productiedwang destabiliseert het leven door het duurzame in het leven af te breken. Op die manier vernietigt hij de houdbaarheid van het leven, zelfs als de levensduur wordt verlengd.
  De smartphone is geen ding in de zin van Hannah Arendt. Hij mist juist 'hetzelfde blijven' dat het leven stabiliteit verleent. Erg houdbaar is hij ook niet. Hij verschilt van dingen als een tafel, die mij als steeds hetzelfde tegemoet treden. De content die dit medium levert, en die onze aandacht voortdurend in beslag neemt, is allesbehalve steeds hetzelfde. De razendsnelle verandering daarvan laat geen verwijl toe. De inherente onrust van het apparaat maakt het tot een on-ding. Bovendien wordt je steeds gedwongen om ernaar te grijpen, terwijl van een ding geen dwang zou mogen uitgaan.
  Rituele vormen maken net als hoffelijkheid niet alleen een aangename omgang tussen mensen mogelijk, maar ook een aangename, behoedzame omgang met de dingen. Binnen een ritueel kader worden de dingen niet geconsumeerd of verbruikt, maar gebruikt. Op die manier kunnen ze ook oud worden. Onder de productiedwang daarentegen gedragen we ons tegenover de dingen, ja tegenover de wereld verbruikend in plaats van gebruikend. Als reactie verbruiken ze ons. Het nietsontziende verbruik omringt ons met dingen die verdwijnen, wat het leven van zijn stabiliteit berooft. Rituele praktijken zorgen ervoor dat we niet alleen aangenaam met andere mensen omgaan, maar ook met de dingen, en dat we ermee resoneren; 'Met hulp van de mis leren priesters op een mooie manier met de dingen om te gaan: het zachtjes vasthouden van beker en hostie, het op zijn dooie gemak reinigen van het vaatwerk, het omslaan van de bladzijden in het boek; en als resultaat van de mooie omgang met de dingen: hartverheffende vrolijkheid.'
  Vandaag de dag consumeren we niet alleen dingen, maar ook de emoties waarmee ze worden opgeladen. Dingen kun je niet eindeloos consumeren, emoties wel. Zo openen ze een nieuw consumptieveld, dat nooit uitgeput raakt. De emotionalisering en de daarmee verbonden esthetisering van waren staan in dienst van de productiedwang. Ze moet helpen de consumptie en productie op te voeren. Bijgevolg wordt het esthetische door het economische gekoloniseerd. 
  Emoties zijn vluchtiger dan dingen. Ze verlenen het leven geen stabiliteit. Tijdens het consumeren van emoties is men bovendien niet met de dingen, maar met zichzelf bezig. Men zoekt naar emotionele authenticiteit. Zo versterkt de consumptie van emotie de narcistische gerichtheid op zichzelf. De betrokkenheid op de wereld, die de dingen tot stand moesten brengen gaan daardoor steeds verder verloren.
  Ook waarden dienen vandaag de dag als voorwerp van individuele consumptie. Ze worden zelf waren. Waarden als rechtvaardigheid, menselijkheid en duurzaamheid worden economisch uitgebuit. 'Theedrinkend de wereld veranderen', luidt de slogan van een fairtrade onderneming. De wereld veranderen middels consumptie, dat zou het einde zijn van de revolutie. Ook schoenen of kleding moeten veganistisch zijn. Binnen afzienbare tijd zullen er wel veganistische smartphones zijn. Op alle mogelijke manieren buit het neoliberalisme de moraal uit. Morele waarden worden als onderscheidingskenmerk geconsumeerd. Ze worden op het conto van het ego geschreven, wat de eigenwaarde vergroot. Ze versterken het narcistische zelfrespect. Via waarden zijn we niet betrokken op de gemeenschap, maar op het eigen ego. (pagina 11-14)

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
De palliatieve samenleving : pijn vandaag de dag (2022), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022)
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023), 
De crisis van het narratieve (uit 2024) 

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han 7

Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken
Van Gennep 2015, 95 pagina's - € 14,95

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Oorspronkelijke titel: Psychopolitik: Neoliberalismus und die neuen Machttechniken (2014)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959-)

Korte beschrijving
Over vrijheid en vormen van dwang die de individuele vrijheid beperken. Soms vrijwillige dwang, zoals de zelfuitbuitende arbeider die zich onderwerpt aan zijn eigen onderneming, of het individu die vrijwillige data prijsgeeft aan de 'digitale controlemaatschappij'. De like-button als het amen in een machtscontext. Andere vormen van dwang zijn de emotiedwang, die tegen iedere reflectie ingaat of communicatiedwang, die verslavend is. Het werk en de school zijn disciplineringsruimtes. Verlossing, bevrijding en verzet zijn mogelijk door zelf het verhaal te schrijven en zelf betekenis te geven. Lezen en schrijven maakt mondig. Het boek bestaat uit los leesbare, korte hoofdstukken met veel samenhang. Met eindnoten. Deze actuele maatschappelijke analyse vormt een goede kennismaking met deze nog onbekende Duits-Koreaanse filosoof.

Tekst op website uitgever
Vrijheid is niet absoluut, maar roept nieuwe vormen van dwang en discipline op. Niet langer worden we gedisciplineerd door machten van buitenaf, maar door onszelf. Prestatiedwang en het gevoel transparant te moeten zijn brengen nieuwe onvrijheden met zich mee. Deze stelling wordt in het nieuwe boek van de Koreaans-Duitse schrijver Han in verband gebracht met recente economische en maatschappelijke ontwikkelingen binnen het neoliberalisme. Zo bekritiseert Han de imperatieven (constant never ending improvement!) van Amerikaanse goeroes op het terrein van persoonlijke ontwikkeling en coaching, en zet hij vraagtekens bij de theorie van Big Data. Na zijn eerdere essays over vermoeidheid, transparantie en liefde, geeft het briljant geschreven PSYCHOPOLITIEK een grandioze en veelomvattende kritiek op de belangrijkste ontwikkelingen in de huidige samenleving. Byung-Chul Han is hoogleraar filosofie. Momenteel is hij verbonden aan de Universität der Kunste Berlin.

Fragment uit Gewiekste macht
Macht heeft zeer uiteenlopende verschijningsvormen. Haar meest directe, meest ongezoutene vorm uit zich als negatie van de vrijheid. Ze stelt de machthebbende in staat zijn wil tegen de wil van de aan zijn macht onderworpene ook met geweld door te zetten. Maar de macht blijft niet beperkt tot het breken van verzet en het afdwingen van gehoorzaamheid. Ze hoeft niet per se de vorm van dwang aan te nemen. De macht die aangewezen is op geweld, vertegenwoordigt niet de hoogste macht. Dat zich zelfs maar een tegengestelde wil vormt en dat die de confrontatie met de machthebber aangaat, getuigt van de zwakte van zijn macht. Juist daar waar de macht niet tot speciaal thema wordt verheven, is ze onbetwijfelbaar aanwezig. Hoe groter de macht, hoe stiller ze werkt. Ze is er, zonder dat ze veel ophef over zichzelf hoeft te maken. 
  De macht kan weliswaar tot uiting komen als geweld of repressie, maar ze berust er niet op. De macht is niet per definitie buitensluitend, verbindend of censurerend. En ze is niet het tegenovergestelde van de vrijheid. Ze kan zelfs gebruikmaken van die vrijheid. Alleen in haar negatieve vorm manifesteert de macht zich als nee-zeggende kracht, die de wil breekt en de vrijheid negeert. Tegenwoordig neemt de macht in toenemende mate een permissieve vorm aan. In haar permissiviteit, sterker: in haar vriendelijkheid, doet ze afstand van haar negativiteit en doet ze zich voor als vrijheid.
  De disciplinaire macht wordt nog helemaal geregeerd door negativiteit. Ze uit zich inhibitief en niet permissief. Op grond van haar negativiteit kan ze geen beschrijving geven van het neoliberale regime, dat schittert van positiviteit. De machtstechniek van het neoliberale regime neemt een subtiele, soepele, gewiekste vorm aan en onttrekt zich aan elke vorm van zichtbaarheid. Het onderworpen subject is zich hier niet eens bewust van zijn onderworpenheid. Voor het subject blijft de machtscontext compleet verborgen. Zo denkt het vrij te zijn.
  Inefficiënt is een disciplinaire macht die met een grote inzet van kracht mensen met geweld in een korset van geboden en verboden perst. Aanzienlijk efficiënter is de machtstechniek die ervoor zorgt dat mensen zich vanuit zichzelf ondergeschikt maken aan de machtscontext. Ze wil activeren, motoveren, optimaliseren en niet remmen of onderdrukken. Haar bijzondere efficiëntie vindt haar oorsprong in het feit dat ze niet werkt door middel van verbod en ontzegging, maar door te behagen en te vervullen. In plaats van mensen volgzaam te maken, probeert ze hen afhankelijk te maken.
  De gewiekste, vriendelijke macht opereert niet frontaal tegen de wil van de onderworpen subjecten in, maar stuurt hun wil in haar voordeel. Ze zegt eerder ja dan nee, ze is eerder verleidend dan onderdrukkend. Ze doet haar best positieve emoties op te wekken en die uit te buiten. Ze verleidt in plaats van te gebieden. In plaats van zich tegen het subject te keren, komt ze het subject tegemoet.
  De gewiekste macht schurkt tegen de psyche aan, in plaats van haar te disciplineren en te onderwerpen aan dwang of verboden. Ze legt ons geen zwijgen op. Ze spoort ons permanent aan mee te delen, te delen, deel te nemen, onze meningen, behoeften, wensen en voorliefdes te communiceren en over ons leven te vertellen. Deze vriendelijke macht is als het ware machtiger dan de repressieve macht. Ze onttrekt zich aan alle zichtbaarheid. De huidige crisis van de vrijheid houdt in dat we met een machtstechniek te maken hebben die de vrijheid niet negeert of onderdrukt, maar haar uitbuit. 
  De vrije keuze als zodanig wordt vernietigd ten gunste van de vrije keuze uit verschillende aanbiedingen.
  Gewiekste macht met een vrijheidlievend, vriendelijk voorkomen, die stimuleert en verleidt, is effectiever dan macht die voorschrijft, dreigt en verordent. De like-button is haar symbool. Je onderwerpt je aan de machtscontext terwijl je consumeert en communiceert, ja, terwijl je like-buttons aanklikt. Het neoliberalisme is het kapitalisme van het bevalt-me. Het onderscheidt zich fundamenteel van het kapitalisme van de negentiende eeuw, dat met disciplinaire dwangmiddelen en verboden werkt.
  De gewiekste macht leest en evalueert onze bewuste en onbewuste gedachten. Ze zet in op vrijwillige zelforganisatie en zelfoptimalisering. Zo hoeft ze geen weerstand te overwinnen. Deze macht heeft geen behoefte aan grote krachtsinspanning, geweld, want ze is er gewoon. Ze wil heersen doordat ze probeert te behagen en afhankelijkheid creëert. Tot het kapitalisme van het bevalt-me behoort de volgende waarschuwende boodschap: Protect me from what I want. (pagina 21-23)

Protect me from what I want is het motto van dit boek, en afkomstig van beeldend kunstenares Jenny Holzer.

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
De palliatieve samenleving : pijn vandaag de dag (2022), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022)
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023), 
De crisis van het narratieve (uit 2024) 
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Byung-Chul Han 5

De palliatieve maatschappij : pijn vandaag de dag
De Nieuwe wereld/Ten Have 2022, 95 pagina's  - € 16,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Oorspronkelijke titel: Palliativgesellschaft (2020)

Wikipedia: Byung-Chul Han (1959)

Korte beschrijving
Persoonlijk getint essay over de hedendaagse maatschappij waarin pijn in de breedste betekenis als angstaanjagend wordt ervaren en maatschappelijk vermeden wordt.. - In zijn nieuwe essay ‘De palliatieve maatschappij’ werpt Byung-Chul Han een kritisch licht op onze hedendaagse maatschappij. Dit essay gaat over ‘algofobie’ – een alomtegenwoordige angst voor pijn. Aan conflicten en controversen, die tot pijnlijke gesprekken leiden, wordt in onze samenleving steeds minder ruimte geboden. Zelfs liefdespijn is iets waar we bang voor zijn. Ook de politiek is in de greep van dit fenomeen. Conformiteitsdwang en consensusdruk nemen de overhand. Met het oog hierop analyseert Han in dit essay ook de corona-epidemie.

Tekst op website uitgever
Kritisch filosofisch essay over waarom we als samenleving niet meer met pijn en lijden kunnen omgaan.

In zijn nieuwe essay ‘De palliatieve maatschappij’ werpt Byung-Chul Han een kritisch licht op onze hedendaagse maatschappij. Dit essay gaat over ‘algofobie’ – een alomtegenwoordige angst voor pijn. Aan conflicten en controversen, die tot pijnlijke gesprekken leiden, wordt in onze samenleving steeds minder ruimte geboden. Zelfs liefdespijn is iets waar we bang voor zijn. Ook de politiek is in de greep van dit fenomeen. Conformiteitsdwang en consensusdruk nemen de overhand. Met het oog hierop analyseert Han in dit essay ook de corona-epidemie.

'Han laat zien dat we het aan moeten durven om de palliatieve sluier van ons bestaan te trekken en te accepteren dat sommige dingen niet door ons gecontroleerd kunnen worden. Dit boek is absoluut briljant' - Ewald Engelen

'Het is alsof Han een steen in de de vijver gooit en je moet er wel op reageren. Hij doet me hiermee denken aan Michel Houllebecq.' - Christiaan Weijts

Fragment uit Poëtica van de pijn
Ook Schubert is een homo doloris, een man van Smarten. Zijn Winterreise is uit pijn geboren. Zijn late werken zijn getekend door de ondraaglijke pijn die hij ook vanwege syfilis moest lijden. De kwikbehandeling waaraan hij zich onderwierp was een pure marteling, die met onnoemelijke pijn gepaard ging. Het kwik werd ingenomen en het hele lichaam werd ermee ingesmeerd. De zieke moest dagenlang in een sterk verhitte ruimte verblijven. Hij mocht zich niet eens wassen. Ook werden lange voettochten voorgeschreven. Zelfs op zijn sterfbed brengt hij nog verbeteringen aan in de drukproeven van zijn Winterreise. Zijn werken bezingen liefde en pijn. In Mein Traum, een vroeg stuk proza, schrijft Schubert: 'Liederen zong ik nu lange, lange jaren. Wilde ik van liefde zingen, dan werd zij mij tot smart. En wilde ik alleen van smart zingen, dan werd zij mij tot liefde.'
  Schoonheid is de tegenhanger van de pijn. Ten overstaan van de pijn beeldt de geest zich het schone in. Tegenover het pijnlijk misvormde stelt hij het hele. De schone schijn stilt de pijn. Pijn brengt de geest ertoe een heilbrengende tegenwereld tegenover de bestaande te stichten, een wereld waarmee te leven valt. Deze laat alles in een nieuw, verleidelijk licht verschijnen: 'De enorme spanning van het intellect dat aan de pijn weerwerk wil bieden, maakt dat alles waarop de lijdende thans het oog richt in een nieuw licht komt te staan: en de onuitsprekelijke prikkel die alle nieuwe belichtingen geven is dikwijls machtig genoeg om aan alle verlokkingen tot zelfmoord het hoofd te bieden en het verder-leven de lijdende als hoogst begerenswaardig te doen voorkomen.' Pijn stimuleert de fantasie. Voor Nietzsche is de kunst een 'reddende, heelkundige tovenares', die het ondraaglijke en ontstellende van het bestaan wegtovert.
  Ook Nietzsche zou onze maatschappij een palliatieve maatschappij noemen. Kenmerkend voor zo'n maatschappij is een sterk verminderd levensgevoel, Het leven wordt afgezwakt tot een behaaglijk overleven. Gezondheid wordt tot nieuwe godin verheven. Nietzsche zou zeggen dat het tragische, dat het leven ondanks de extreme pijn en leed beaamt, uit het leven verdwijnt: 'De psychologie van het orgiasme als een overstromend gevoel van leven en van kracht, waarbinnen zelfs pijn nog als stimulans werkt, gaf mij de sleutel tot het begrip van het tragische gevoel (...).'  
  De algehele anesthetisering van de maatschappij zorgt dat de poëtica van de pijn compleet van het toneel verdwijnt. De anesthesie verdringt de esthetica van de pijn. In de palliatieve maatschappij verleren we totaal om de pijn vertelbaar, laat staan zingbaar te maken, om er woorden aan te geven, om hem om te zetten in een narratieve structuur, hem met schone schijn te overwelven, ja te slim af te zijn. De pijn is vandaag de dag volledig van de esthetische fantasie afgesneden. Hij wordt gereduceerd tot een zaak van medische techniek. Analgetica snijden de vertelling, de fantasie de pas af en sussen haar in slaap. De voorgeschreven permanente anesthetisering leidt tot geestelijke afstomping. De pijn wordt verdoofd voordat hij een verhaal in gang zet. In de palliatieve maatschappij is hij geen bevaarbare stroom, geen vertelstroom meer die de mens naar de zee toe brengt, maar een doodlopende weg.
  De Franse auteur Michel Butor constateert een crisis in de literatuur. De literatuur is volgens hem niet meer in staat een nieuwe taal te scheppen: 'Sinds tien of twintig jaar gebeurt er bijna niets meer in de literatuur. Er is een vloed van publicaties, maar geestelijke stilstand. De oorzaak is een crisis van de communicatie. De nieuwe communicatiemiddelen zijn bewonderenswaardig, maar veroorzaken een enorme herrie.' De communicatieherrie zet de hel van het gelijke voort. Ze verhindert dat er iets volslagen anders, iets volstrekt onvergelijkbaars of nooit eerder vertoonds gebeurt. De hel van het gelijke is een palliatieve feelgood-zone. Daar wordt de pijn uitgedreven, want die stoort de te versnellen kringloop van de communicatie. De communicatie bereikt haar hoogste omloopsnelheid waar het gelijke het gelijke ontmoet. Like versnelt haar. Pijn daarentegen werkt haar tegen. Hij heeft een neiging om te verstommen, die echter toelaat dat er iets heel anders gebeurt.
  We zijn tegenwoordig niet genegen ons bloot te stellen aan pijn. Pijn is echter een vroedvrouw van het nieuwe, een verloskundige van het volslagen andere. De negativiteit van de pijn onderbreekt het gelijke. In de palliatieve maatschappij als hel van het gelijke is er geen taal van de pijn, geen poëtica van de pijn meer mogelijk. Zij laat alleen het proza van het welgevallen, namelijk het schrijven in het zonlicht toe. (pagina 53-57)

Lees ook: 
De vermoeide samenleving / De transparante samenleving / De terugkeer van Eros (2011-2013), 
Psychopolitiek : neoliberalisme en de nieuwe machtstechnieken (uit 2015), 
Infocratie : digitalisering en de crisis van de democratie (2022)
Vita contemplativa : over inactiviteit (uit 2023), 
De crisis van het narratieve (uit 2024) 
Over het verdwijnen van rituelen : een topologie van het heden (2025)

Artikel: De filosoof van het feest (Marian Donner) (De Groene Amsterdammer, 2 april 2025)

Terug naar Overzicht alle titels

Lieke Knijnenburg

Een schitterende leegte : een poging tot verzet tegen onze obsessie met productiviteit
Atlas Contact 2025, 170 pagina's  - € 22,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Korte bio van Lieke Knijnenburg (1994)

Korte beschrijving
Een persoonlijk en filosofisch betoog tegen een de maatschappelijke focus op productiviteit, zowel op de werkvloer als op het gebied van o.a. relaties. Filosoof Lieke Knijnenburg onderzoekt de impact van de kapitalistische ratrace op het individu en de samenleving. Ze beschrijft hoe de nadruk op productiviteit en efficiëntie ons dwingt om onszelf te meten aan onze prestaties, wat leidt tot een verwaarlozing van andere waarden in het leven. Knijnenburg deelt haar persoonlijke worsteling met de druk om voortdurend productief te zijn en haar pogingen om te ontsnappen aan deze druk. Ze analyseert hoe deze productiviteitsfetisj niet alleen de werksfeer beïnvloedt, maar ook relaties en persoonlijke welzijn. In vaardige stijl geschreven, met zowel meer persoonlijke als meer beschouwende passages. Geschikt voor een brede tot geoefende lezersgroep.  Lieke Knijnenburg is een Nederlandse filosoof. Ze schrijft onder andere voor De Groene Amsterdammer.

Tekst op website uitgever
In een wereld waarin alles meetbaar is en je altijd méér kunt doen, is het lastig stil te staan. Niemand ontkomt aan de kapitalistische ratrace. Filosoof Lieke Knijnenburg worstelt hier al sinds haar studie mee. De productiviteitsfetisj leert dat hard werken beter is dan ontspannen, dat onze waarde als mens afhangt van onze productiviteit en dat we altijd meer kunnen doen. Ver buiten de werksfeer (bijvoorbeeld in het domein van relaties) verdringt dit ideaal andere ideeën over het goede leven.

In dit boek ontleedt Knijnenburg op nietsontziende wijze haar drang om het leven te reduceren tot een takenlijstje en haar pogingen om aan zichzelf te ontsnappen; in de ander, de nacht, de roes. Het resultaat is een filosofische worsteling met overgave.

Fragment uit 6. De belofte van de nacht
Vrijheid hoeft niet te betekenen dat alles geoorloofd is, maar overschrijding is niet noodzakelijk reden voor regulering. Het contact tussen mensen op de dansvloer staat, net als in het leven overdag, bol van non-verbale codes waarbij je elkaar zo goed als dat gaat probeert aan te voelen. We flirten door aan te trekken en af te stoten, we maken onverwachte vrienden, om a een drankje te beslissen dat we ieder een andere kant op gaan. Een flirt blijkt een vriend, een vriend een flirt. We gaan allemaal met andere verwachtingen de dansvloer op. Massa's lichamen die verlangen aangeraakt te worden of juist losgelaten. Dat alles is onmogelijk vast teleggen in regels, en grenzen zijn niet altijd duidelijk op een dansvloer waar mensen letterlijk tegen elkaar aan schuren. Bovendien kunnen al die regels ervoor zorgen dat we elkaar in de gaten houden, onszelf in bedwang willen houden, op een plek waar de belofte juist is om de controle los te laten. Hier kun je niet vertrouwen op de zekerheden van de dag. Juist in die oncomfortabele spanning schuilt de schoonheid van het nachtleven.

Hebben we moed verloren om die fricties te verdragen? Hoe meer het leven wordt gereduceerd tot een biologisch proces dat geoptimaliseerd moet worden, des te moeilijker kun je omgaan met pijn en de dood, schrijft Han in De palliatieve maatschappij. Pijn kunnen we dan alleen nog maar begrijpen binnen een discours van gezondheid en dient zo snel mogelijk opgelost te worden met pillen. We gaan fysieke pijn het liefst zo veel mogelijk uit de weg, net als conflicten en lastige discussies. het moet vooral 'gezellig' en 'leuk' zijn.
  Dat betekent niet dat het lukt om pijn uit het leven te bannen. Pijn is listig, schrijft Han, het vindt altijd een manier om ons leven weer binnen te druppelen. Als we niet door een baas worden uitgebuit dan doen we dat zelf wel. het maakt alleen dat de pijn steeds moeilijker te dragen is, omdat  we de bredere verhalen missen waarbinnen pijn betekenis krijgt. Pijn binnen de prestatiesamenleving is vooral een mogelijkheid voor groei in de nauwe zin van succes en geluk. Die moet optimaal benut worden en zo snel mogelijk omgezet in wijze lessen voor de toekomst of een te verhandelen product. We zijn verleerd om pijn om te zetten in schoonheid, in kunst, want 'de pijn wordt verdoofd voordat het een verhaal in gang zet.'
  Ik ken niemand die pijn zo goed kan dragen als mijn vriend Errol. Als geen ander kan hij liefdesverdriet hebben, om zwelgend bij de schoonheid van een verloren liefde poëzie te lezen en ineens beter te begrijpen dan  ooit waar Judith Herzberg op doelde met de simpele zinnen; 'Hoe is dat zo gekomen/ Van altijd blijven slapen/ Tot nooit meer willen zien?' Hij kan als geen ander eenzaamheid dragen, lange wandelingen maken door een troostende binnenstad vol rumoer en de details van de nacht louterend op zich laten inwerken om vervolgens met vrienden aan de telefoon de eenzaamheid aan een filosofisch onderzoek te onderwerpen. Het is tekenend voor iemand die vol overgave leeft. Die geluk net zo intens beleeft, als verdriet.
  Pijn wijst erop dat we hebben liefgehad en geleefd, schrijft Han. 'Waar scheidingen pijn doen, blijken aangegane verbindingen waar. Alleen waarheden doen pijn.' Alleen als iets je dierbaar is geweest, kan het je raken. Alleen als je ergens vol hartstocht ingedoken bent kun je teleurgesteld worden. En alleen door pijn te verdragen kunnen we tot nieuwe inzichten komen. Waarheid vereist dat je troostende gedachten durft los te laten, vertrouwde betekenisverbanden opschudt, je door een ander op andere gedachten laat brengen zonder in de verdediging te schieten.
  Een samenleving die gezondheid tot haar hoogste doel heeft gemaakt wordt volgens Han bevolkt door wat Friedrich Nietzsche 'de laatste mens' noemde. De laatste mens overleeft zonder echt te leven.

Enig gif zo nu en dan: dat geeft aangename dromen. En veel gif op het laatst, voor een aangenaam sterven. [...] Men heeft zijn pretje voor de dag en zijn pretje voor de nacht: maar men houdt de gezondheid in ere. 'Wij hebben het geluk uitgevonden' - zeggen de laatste mensen en knipperen met hun ogen.

De laatste mens doet normaal, dan doet hij al gek genoeg. Hij laat zijn bloedwaardes onderzoeken om te checken of zijn gezondheid in orde is terwijl hij geen klachten heeft. De laatste mens probeert willekeurige E-nummers in voedsel te vermijden om vervolgens een net leuke hoeveelheid xtc op een festival te nemen voor een aangename high. Hij gaat naar een festival, niet voor de muziek, maar voor de gezelligheid. Om dan het liefst op een comfortabele glamping te staan met een al opgezette tent waar soms zelfs nog een sportclub aanwezig is, om op maandag  weer fris te verschijnen op werk. Hij verwacht niet te veel van de mensen om hem heen, dan kan hij ook niet teleurgesteld worden. Hij stuurt tikkies van een euro. Hij neemt een lifecoach in de hand, die hem vertelt hoe hij de innerlijke rust kan bereiken van waaruit je heerlijk productief kunt zijn. Om vervolgens uit verveling dan maar in een bad vol ijs te gaan zitten om nog íéts te voelen.
  Soms ben ik bang dat zelfs de nachtclubs zich vullen met laatste mensen. Laatste mensen die als duifjes op een dakrand precies genoeg afstand bewaren om elkaar niet echt te raken en toch aangenaam in elkaars aanwezigheid bewegen. Mensen die in elkaars oor roepen dat ze zo wel een lekkere work-out hebben gehad. Die de volgende ochtend trots hun stappenteller bekijken maar zich niets herinneren van de muziek.
  Dan sta ik liever met al die andere sukkels drie uur in de rij voor de Haan met het risico dat ik uiteindelijk bij de ingang geweigerd word, maar waar het wachten, met een beetje geluk, zich vertaalt in overgave op de dansvloer. Want ik wil niet alleen maar overleven, ik wil leven. (pagina 147-152)  

Onderstaande boeken uit de literatuurlijst staan op dit blog

Marian Donner	De grote weigering	2022	119
Marian Donner	Zelfverwoestingsboek	2019	142
Tom Grosfeld	Agendahedonisme	2022	248
Koen Haegens	Op zoek naar de verstrooide tijd	2023	184
Byung-Chul Han	De palliatieve samenleving	2022	95
Byung-Chul Han	De vermoeide samenleving + 2 andere	2012	166
Byung-Chul Han	Vita contemplativa	2023	156
Joke Hermsen	Kairos	2014	310
Herbert Marcuse	De eendimensionale mens	2023	277
Hartmut Rosa	Leven in tijden van versnelling	2016	160
Hartmut Rosa	Onbeschikbaarheid	2022	155
Paul Verhaeghe	Identiteit	2012	271

 Terug naar Overzicht alle titels