De Bezige bij 2025, 429 pagina's - €23,99
Wikipedia: Alicja Gescinska (1981)
Korte beschrijving
Tekst op website uitgever
Alicja Gescinska neemt de lezer mee op een woelige en filosofische reis door de vorige eeuw. In tien biografische portretten laat ze zien wat de mensheid kan leren van even moedige als intelligente vrouwen: Rosa Luxemburg, Anna Achmatova, Edith Stein, Hannah Arendt, Martha Gellhorn, Simone Weil, Jeanne Hersch, Etty Hillesum, Barbara Skarga en tot slot ook Judith Shklar.
Met woord en daad bevochten zij de verdrukking, de verontmenselijking, de vernietigingsdrang uit hun tijd. Ze waren bakens van licht in de donkerste uren van de mensheid. Daar betaalden ze vaak een hoge prijs voor: van de dood in kampen tot een leven in ballingschap.
Fragment uit Tegen het bittere heden
Wat maakte die ontmoeting zo bijzonder? Waarom blijft die novembernacht in Sint Petersburg 1945 zo fascinerend? Drie elementen staan centraal in het antwoord op die vraag. En het eerste daarvan is dit: hun ontmoeting was een breuk in de tijd. Verschillende tijdsvlakken schoven over en in elkaar; de lineaire tijd werd als het ware even overhoopgegooid. Het is een ontmoeting van twee werelden waarvan Berlin en Achmatova elk op hun manier tragisch gescheiden waren. Voor Berlin was de ontmoeting met Achmatova een aanknoping met het oude prerevolutionaire Rusland waaruit hij met zijn familie had moeten vluchten. 'In zekere zin zijn Achmatova en Goemiljov en Marina Tsvetajeva de laatste grote stemmen van de negentiende eeuw', schreef Berlin zelf. En in die laat-negentiende-eeuwse culturele traditie lag Berlins eigen wieg. Hij is zich altijd als een Russische Jood blijven identificeren, zij het dan als een Russische Jood die loyaal is aan Engeland. Maar die prerevolutionaire Russische cultuur en taal: dat was zijn geestelijke thuis. Berlin kwam bij Achmatova thuis in de wereld waaruit hij had moeten vluchten. Achmatova op haar beurt had in Berlin plots een venster op het heden, en zelfs de toekomst. Niet toevallig omschreef Achmatova Berlin, in de gedichten die ze over hun ontmoeting schreef, als een bezoeker of gast uit de toekomst. Hij was die nacht haar venster op Europa, op de wereld.
'Ik was, denk ik, de eerste persoon van de buitenwereld die haar taal sprak en die haar nieuws kon brengen over een wereld waarvan zij vele jaren lang geïsoleerd was.' De ontmoeting was een liefdevolle botsing tussen twee werelden. (pagina 91-92)
()
Het feit dat het om twee personen van een ander geslacht gaat, heeft zeker bijgedragen tot de mythische allure van de nacht die ze samen doorbrachten. Dat is een tweede reden waarom de ontmoeting tussen Berlin en Achmatova blijft fascineren. Niemand zou opkijken wanneer twee mannelijke auteurs of denkers een hele nacht al pratend met elkaar zouden doorbrengen; Converseren over filosofie en geschiedenis, gedichten voorlezen, en zo een intieme band scheppen. Blijkbaar ligt dat moeilijker voor man en vrouw. Dat toont dat ons concept van vriendschap eng geënt is op relaties tussen hetzelfde geslacht.
De relatie tussen Berlin en Achmatova is ooit 'de vriendschap van de eeuw' genoemd. Dat is een stevige hyperbool. Maar het is niet ongebruikelijk om de vriendschappen tussen grote geesten met die hyperbool aan te duiden. En wat opvalt: meestal speculeert men daarbij niet over de vraag of het om 'meer' dan vriendschap gaat. Denk maar aan 'de vriendschap van de negentiende eeuw': Goethe en Schiller, hebben die met elkaar de lakens gedeeld? Of wat met 'de vriendschap van de zestiende eeuw', tussen de filosofen Michel de Montaigne en Etienne de la Boétie? Over die vriendschap schreef Montaigne dat het een onbevattelijk gegeven was, de belangrijkste gebeurtenis in zijn leven. Met als enige mogelijke verklaring voor hun mysterieuze, hoogst intieme band, slechts deze zin: Parce que c''etat toi. Parce que c''etait moi.
Waren Montaigne en de la Boétie meer dan vrienden? Daarover zijn geen toneelstukken geschreven met naast gepraat ook een dosis gekreun en gehijg; dat is geen voer voor speculatie over de ware toedracht van hun affectie voor elkaar. Mannen, die mogen een intieme intellectuele zielsverwantschap hebben. Maar zodra het over man en vrouw gaat, over een Berlin en Achmatova, is daar de speculatie. Zowat elke relatie tussen een man en vrouw wordt onmiddellijk geseksualiseerd. Mij lijkt dat we daardoor vaak de ware betekenis van relaties tussen een men en een vrouw missen.
Berlin en Achmatova; ze knagen met hun zielsverwantschap aan onze gangbare vooroordelen omtrent vriendschap. En ook knagen ze aan ons begrip van intimiteit. Of beter gezegd: ze nodigen ons uit om ons begrip van intimiteit te herbekijken. Achmatova reciteerde die nacht gedichten, oude en ook nieuwe, en nog onvoltooid werk. Berlin werd ingewijd, als intimus, in de woorden van de mythische dichteres. Niets is zo intiem als iemand in je hart en geest toelaten; dat is misschien veel intiemer dan eender welk lichamelijk contact. Je diepste zielenroersels met iemand delen is veel persoonlijker dan je lichaam met iemand delen. Je kunt perfect in je eigen hoekje blijven staan en veel dichter bij elkaar zijn dan wanneer je samen onder de lakens kruipt. En daarvan getuigen Berlin en Achmatova. (pagina 93-94)
Lees ook: De verovering van de vrijheid : van luie mensen, de dingen die voorbijgaan (uit 2011) , Allmensch : van Middelmaat tot meesterschap (uit 2016), Intussen komen mensen om : over politieke betrokkenheid (uit 2019) en Kinderen van Apate : over leugens en waarachtigheid (2020) en Denkers van vandaag, voor de wereld van morgen : gesprekken met Gescinska (uit 2021).
Geen opmerkingen:
Een reactie posten
De redactie behoudt zich het recht voor reacties te verwijderen