Athenaeum, Polak & Van Gennep 2025, 341 pagina's - € 26,99
Wikipedia: Marten Scheffer (1958)
Korte beschrijving
Een hoopvol onderzoek naar de vraag hoe samenlevingen door de eeuwen heen veranderden, aan de hand van het concept van het kantelpunt en met veel aandacht voor huidige uitdagingen als klimaatverandering. Professor Marten Scheffer beargumenteert dat een fundamentele verandering van onze samenlevingen onvermijdelijk is, maar ook dat we beter dan ooit in staat zijn om die transformatie vloeiend te laten verlopen. Scheffer legt uit dat wanneer een systeem kantelt, de verandering zichzelf versterkt. Dit principe is volgens hem universeel toepasbaar. Dankzij historische kennis en technologische vooruitgang zijn we steeds beter in staat om transformaties soepel te laten verlopen. Scheffer benadrukt dat kantelpunten essentieel zijn voor de noodzakelijke snelle veranderingen die de mensheid nodig heeft. Intelligent en in prettige stijl geschreven. Met illustraties en foto’s in grijstinten. Voor lezers met verregaande interesse in het onderwerp.
Marten Scheffer (Amsterdam, 1958) is Distinguished Professor aan de Universiteit van Wageningen. Hij was in 2009 winnaar van de Spinozapremie.
Tekst op website uitgever
Kan het nog goedkomen met de wereld? Volgens Marten Scheffer wel.
En hij is niet de eerste de beste. Winnaar van de Spinozapremie, en internationaal vermaard om zijn baanbrekende onderzoek naar kantelpunten en naar systemen waarin de principes van kantelpunten te zien zijn. Hij stelde vast dat als een systeem kantelt de verandering die optreedt zichzelf versterkt. Aanvankelijk onderzocht hij dit in meren, later ook in andere ecosystemen, maar uit zijn onderzoek blijkt dat het principe universeel is. Dezelfde wiskundige wetmatigheden treden op in allerlei totaal verschillende complexe systemen.
In De kanteling beargumenteert Scheffer dat een fundamentele verandering van onze samenlevingen onvermijdelijk is maar ook dat we beter dan ooit in staat zijn om die transformatie vloeiend te laten verlopen. Onder andere vanwege de historische kennis waarop we kunnen bogen en de technologie die ons kan helpen. En Marten Scheffer is hoopvol, al was het maar omdat de mensheid al vele malen eerder uit de problemen is gekomen. Hij betoogt dat het kantelpunt het enige is dat kan opleveren wat de mensheid zo dringend nodig heeft: grote veranderingen, snel.
Fragment uit 3. Hoe beschavingen veranderden
Nieuwe normen
Verschuivingen van sociale normen zijn van geheel andere aard. Ook die komen voort uit spanningen en kunnen zich razendsnel voltrekken. Alleen leidt een verandering van normen tot andere praktijken, maar meestal niet tot ineenstorting. Dat kunnen specifieke praktijken zijn, zoals in het geval van slavernij, maar ook een gevarieerde reeks, zoals het brede pakket aan maatschappelijke maatregelen ten tijde van het progressieve tijdperk in de Verenigde Staten.
Eén rode draad in de thema's die we zagen is de lange voorbereidende fase, waarin een actieve groepering koppig blijft wijzen op een discrepantie tussen staande praktijk en fundamentele waarden. Hoe kun je een fortuin aan de slavenhandel verdienen als alle mensen gelijk zijn geschapen? Hoe kun je roken in een auto als je daarmee je kinderen schaadt? Hoe kun je vrouwen stemrecht ontzeggen als ze net zoveel bijdragen aan de samenleving als mannen?
Zulk activisme smeult lange tijd, schijnbaar tevergeefs, totdat het uiteindelijk leidt tot een verandering die achteraf bezien zeer voor de hand lag. Terwijl die voorbereidende fase een eeuw of langer kan duren voltrekken de uiteindelijke veranderingen zich vaak binnen een paar decennia of minder, zoals de plotselinge daling van het kindertal per vrouw in veel landen, de afschaffing van de slavenhandel, maar ook grote omwentelingen zoals de Franse Revolutie en het progressieve tijdperk.
Zulke veranderingen kunnen worden beschouwd als schoksgewijze aanpassingen van vaste praktijken aan een geleidelijk evoluerend wereldbeeld. Denk voor de grote lijn aan de verlichtingsbeweging in de zeventiende en de achttiende eeuw, met daaropvolgende economische ontwikkelingen die werden aangejaagd door technologische vooruitgang, gecombineerd met de opkomst van het kapitalisme. Het is een niet tegen te houden trein van ontwikkelingen die van tijd tot tij vraagt om herijking van sociale normen en gewoonten.
Een tweede terugkerend thema is dat nieuwe manieren om informatie te verspreiden kunnen optreden als katalysator van verandering. Dat gebeurde bijvoorbeeld tijdens de Franse Revolutie en het progressieve tijdperk, toen de verspreiding van informatie en nieuwe ideeën via de gedrukte pers grote vorderingen maakte, en tijdens de Arabische Lente, toen social media nieuwe manieren mogelijk maakten om protesten te organiseren.
Ten slotte vormen ongunstige klimatologische omstandigheden die tot mislukte oogsten leiden vaak het begin van een verandering, zoals in het geval van het Pueblo-volk, de Franse Revolutie en de Arabische Lente.
Als we naar de toekomst kijken, keren al die ingrediënten onvermijdelijk terug. Oogsten zullen opnieuw mislukken. Ook zullen wereldbeelden geleidelijk veranderen wanneer het klimaat een belangrijke, wereldwijde stressfactor wordt, terwijl de manieren waarop informatie wordt verspreid, verzameld en gemanipuleerd ook ingrijpend veranderen. Als de geschiedenis rijmt, moet die combinatie van aanjagers uiteindelijk wel leiden tot ingrijpende normverschuivingen en andere manieren om de samenleving in te richten. Als dat zo is, hoe lang moete we daar dan op wachten? Die vraag bespreek ik in de laatste drie hoofdstukken. (pagina 70-71)
Opmerking
In het fragment hierboven wordt in wezen het Raam van Overton beschreven. Artikel: You can blow out a candle/But you can’t blow out a fire (december 2015)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten
De redactie behoudt zich het recht voor reacties te verwijderen