De Bezige bij 2025, 205 pagina's - € 22,99
Website van Jurriën Hamer (1988)
Korte beschrijving
Tekst op website uitgever
Ons denken over goed en kwaad verandert snel. Kortgeleden was een vliegvakantie een statussymbool, werden op kantoor onbekommerd foute grappen gemaakt, en dacht je nauwelijks na over het stukje vlees op je bord.
Inmiddels merken we hoe hoog de prijs van onze achteloosheid is, en het wordt ontegenzeggelijk tijd om samen de plichten te dragen die bij onze rechten horen. Maar juist nu duidelijk wordt hoeveel een vrije samenleving écht van ons vraagt, proberen demagogen haar te ondermijnen.
In Wat vrijheid van je vraagt pleit Jurriën Hamer voor een strenger liberalisme, dat de uitdagingen van deze tijd, van klimaatverandering tot racisme, en van vrouwenhaat tot vermogensongelijkheid, bloedserieus neemt.
Fragment uit 1. Dienstbaar liberalisme
De angst om je met een ander te bemoeien hing samen met een afkeer van gezag. Ik weet nog goed dat mijn schoonfamilie me meenam naar een voorstelling van Theo Maassen, die in de jaren 2000 naam maakte als een cabaretier die op hete ene moment charmeert en op het andere moment verontrust. Tijdens de voorstelling pakte hij een crucifix op en keek er even naar. Vervolgens likte hij het kruis af. Als christelijke opgevoede jongen werd ik er misselijk van, maar ik begreep de boodschap. In Nederland mag je dit gewoon doen. In Nederland is er geen gezag dat niet op het toneel afgebroken mag worden.
Nogmaals: gezien de recente geschiedenis was dit onomwonden uitdagen van religieuze normen volstrekt logisch. Na de Tweede Wereldoorlog werd afgerekend met de oneigenlijke manier waarop Kerk en Staat de levens van mensen probeerden te bepalen. Het was niet aan de overheid om een volwassen vrouw handelingsonbekwaam te achten, en het was niet aan een religieuze autoriteit om vast te stellen met wie je mocht samenleven of onder welke voorwaarden je de liefde kon bedrijven. DE moraal van de jaren vijftig was toe aan liberalisering: mensen werden onderdrukt aan de hand van subjectieve, optionele levensopvattingen. Doordat het traditionele gezag werd afgebroken, kregen onder andere queers en vrouwen in e decennia erna steeds meer ruimte om te zijn wie ze wilden zijn.
Maar die opstand tegen illegitiem gezag leidde ook toto een cultuur van vrijblijvendheid, Tot op de dag van vandaag verdragen we slecht als iemand zich opstelt als een moraalridder die het beter denkt te weten. Wie denkt hij wel dat hij is? Idealisten worden weggezet als 'deugdmensen' die waarschijnlijk hypocriet zijn, en snel moeten leren hun mond te houden. Een faire, kritische weging van de argumenten van bemoeizuchtige betweters vindt zelden plaats - wie de ander afschildert als een zeurpiet die het onbezorgde feest verpest, heeft al gewonnen.
De weerzin tegen autoriteit kent inmiddels bizarre uitwassen. Hulpdiensten en journalisten worden tijdens hun werkzaamheden bekogeld en bedreigd, net als bouwvakkers die de weg openbreken om een leiding te verleggen of medewerkers van waterschappen, de onschuldigste mensen die ik me zo ongeveer kan voorstellen. Je hoeft maar een officieel hesje aan te trekken of een naamplaatje op te spelden en je verandert in een doelwit: een ambtsdrager die vast niet te vertrouwen is, ongetwijfeld prat gaat op zijn eigen macht en niet thuishoort in jouw persoonlijke leefomgeving.
Mede naar aanleiding van de vrijheidsbeperkende maatregelen die de overheid tijdens de Coronapandemie oplegde, heeft zich een groep 'soevereinen' gemeld die het gezag van de staat geheel en al ontkent. De overheid dient zich nimmer met hen te bemoeien, inkomstenbelastingen premies voor de zorgverzekering worden niet betaald. Het maakt niet uit dat ze over dezelfde publiek gefinancierde weg als ieder ander rijden, of dat hun consumptiegedrag milieuschade veroorzaakt waar de wereld last van heeft - soevereinen weigeren hun effect op de wereld te erkennen. In hun koninkrijkjes bestaan alleen maar rechten, en daarom verklaren ze trots, in niet rechtsgeldige documenten, onafhankelijk van iedere autoriteit te leven. (pagina 37-39)
Lees ook: Waarom schurken pech hebben en helden geluk : een nieuwe filosofie van de vrije wil (2021)
Lees aanvullend bijvoorbeeld ook:
Autoriteit van Paul Verhaeghe (uit 2015),
Hoe vrij zijn wij? de machinaties van macht en de strijd voor onze toekomst van Raoul Martinez (uit 2017),
In onze tijd : leven in het Calamiteitperk van Tim Fransen (uit 202) of
Morele ambitie : stop met het verspillen van je talent en maak werk van je idealen van Rutger Bregman (uit 2024).
Fragment uit een interview in de zaterdagse bijlage Tijdgeest van trouw (zaterdag 17 januari 2026)
Waar je bang voor bent, zo schreef je, is niet het dood-zijn, maar het leven onvoltooid achter te laten. Wanneer zou dat zo zijn?
'Ik denk dan direct aan mijn twee kinderen: hen niet kunnen grootbrengen, geen vader voor hen kunnen zijn. Dat is ook waar ik helemaal kapot van was toen ik in het ziekenhuis wakker werd en besefte wat er was gebeurd. (hij kreeg tot twee keer toe een hartstilstand, en werd weer tot leven gewekt - HD) Ik vond het lastig om mijn kinderen überhaupt aan te kijken. Het idee dat zij zonder mij verder zouden moeten gaan, dat zou het meest onvoltooide zijn. Tegelijkertijd besefte ik ook dat ik al een mooi leven had gehad. Met mijn vrouw, die ik al meer dan twintig jaar ken, met de goede jeugd die ik heb gehad, de twee boeken die ik heb geschreven."
Als het leven niet onvoltooid mag blijven, wil je er een bepaalde inhoud aan geven.
'Jazeker. Een bewust leen, ook in morele zin. Dat is ook een van de boodschappen van mijn boek. Het leven gaat niet alleen over het vinden van jouw geluk, het gaat ook over andere mensen, over hun vrijheid en vermogen om dat geluk te zoeken. Daarom hebben al je keuzes een morele lading. Daaraan ontsnappen zou betekenen dat je de rechten van anderen fundamenteel onbelangrijk vindt."
Maar als ik me daar nou lekker bij voel?
'Dat kan natuurlijk. De religieuze tradities, maar ook seculiere denkers, hebben lang volgehouden dat het morele en het gelukkige leven samensmelten. Dat je andere mensen niet kunt negeren zonder je vreselijk schuldig te voelen. Ik denk dat dat niet waar is. Wij zijn uitstekend in staat de schade die we aanrichten buiten ons blikveld te plaatsen. We grijpen in de supermarkt rustig naar de restanten van een mishandeld dier, zolang het maar in een nette verpakking zit. En waar al ons afval precies naartoe gaat, dat hoeven we ook niet per se te weten. We kunnen heel goed kiezen voor ons eigen geluk alleen. Maar dat iets kan, betekent niet dat dat moreel goed is."
Waar haal je die moraal vandaan? Jij kunt zeggen dat we moreel niet goed bezig zijn, maar een ander zegt: ik kies voor mijn eigen geluk, of dat van mijn eigen groep, en mijn leven is prima zo.
'Als je je realiseert dat anderen niet minder zijn dan jij, hebben ook zij recht op het zoeken naar geluk. Daarom moeten we proberen het leven voor iedereen zo goed mogelijk te maken. Het hoort bij de menselijke natuur, dat zie je al bij kinderen, om te laten zien: hallo, ik besta, en ik wil van alles. Daarmee doe je een morele claim op anderen: houd rekening met mij.
"Later ontdek je dat dat niet is omdat je er zo leuk uitziet of zo geweldig bent, maar gewoon omdat je mens bent. En dat voor andere mensen dus hetzelfde geldt. De neiging tot het bouwen van een morele wereld zit in vrijwel iedereen, afgezien misschien van de pathologische moordenaar. Maar de neiging tot egoïsme zit ook in ons allemaal."
Je herleidt het morele denken tot het liberalisme, waarom is dat?
"Vanwege het belang van individuele rechten, die in het liberalisme centraal staan. Je begint altijd bij het individu, en diens waarde en rechten. Die vormen de bouwstenen van onze moraal. Dat wil niet zeggen dat er niets geleerd kan worden van andere tradities, maar het is wel de reden om niet te beginnen bij de gemeenschap of de natie, of iets in die geest. Het gaat om de rechten van individuen en om de plichten jegens individuen.
"Dat is dus iets anders dan de rechtse politiek van de Nederlandse 'liberalen', of het idee dat je alles mag doen wat je wilt. Vanuit die gedachte hebben we een extreem verslaafde samenleving gecreëerd. Denk aan sociale media, de niet-duurzame producten die in de supermarkt liggen, je volproppen met vlees, almaar blijven vliegen. Verslaving is een vijand van de vrijheid.
"Bij het interpreteren van de rechten van het individu zijn we veel te terughoudend geweest. Als je eens opschrijft welke rechten we allemaal hebben, en wat die van ons eisen, dan is dat een totaal intimiderende lijst. Maar ik denk wel dat die lijst klopt. Wat heb ik eigenlijk nodig om een vrij leven te leiden? En wat hebben al die anderen daarvoor nodig? Als je dat voor het volle pond wilt realiseren, zal iedereen een bijdrage moeten leveren en moeten we grenzen stellen."
Je wilt een 'liberalisme van dienstbaarheid'
"Daarmee bedoel ik dat je bij alles wat je in je leven doet een serieuze bijdrage probeert te leveren aan ieders rechten. In je werk, in de keuzes die je maakt. Haal je een kwaliteitskrant in huis, steun je zinnige goede doelen, of ga je alleen voor de bevrediging van je eigen behoeftes?"
Een liberaal, in de gangbare betekenis, zegt dan: dat zijn individuele keuzes. Je moet die moraal niet opleggen aan bedrijven en overheden.
"Als je logischerwijs niet van een bedrijf kunt verwachten dat het zijn verantwoordelijkheid neemt, is het antwoord niet: laat dan maar. nee, dan ga je nadenken over hoe we bedrijven organiseren. Als dat is via de aandeelhoudersbelangen, dan ligt daar een groot deel van het probleem, want die willen gewoon dividend. Die dwingen winst af als het hoogste gezag. Maar er zijn ook andere manieren om bedrijven te organiseren.
"Daarnaast zul je toch naar de overheid moeten kijken voor directe maatregelen, misschien ook verboden voor bepaalde producten. Absolutisme, ook als het gaat om ondernemersvrijheid of eigendomsrecht, hoort eigenlijk helemaal niet bij het liberalisme, omdat er altijd ook echten van anderen in het spel zijn."
()
Je bent niet bang om voor 'Betuttelaar des Vaderlands' te worden versleten?
"Ha, het zou best kunnen dat ik met dit boek geen briljante marketing heb bedreven. Maar ik spreek mensen aan als iemand die zelf ook zijn gebreken heeft, daar maak ik gene geheim van."
Tegelijkertijd pleit je voor liberale levensvreugde.
"We hebben het heel erg nodig om te vieren wat we goed doen. Om het samen te erkennen als we onze kinderen goed opvoeden en mooie waarden meegeven. Als we erin slagen om weer een stap te zetten naar een duurzame economie. Want dat perspectief kan je redden van de kritiek dat je alleen maar dingen van mensen af wilt pakken en er niets voor in de plaats biedt. Daar is wel energie en innovatie voor nodig, dus laten we dat vieren en belonen."
Artikel: Sommige mythes blijven bestaan omdat ze de belangen van de mensen aan de macht beschermen; andere omdat ze vleiend voor ons zijn en de schijn van troost bieden. (maart 2020)
Geen opmerkingen:
Een reactie posten
De redactie behoudt zich het recht voor reacties te verwijderen