woensdag 8 april 2020

Democratie - boeken én e-books voor onze post-corona-times

De laatste jaren zijn er veel boeken verschenen waarin auteurs vraagtekens zetten bij het democratisch functioneren van onze (westerse) samenleving.

Om de haverklap kom je begrippen tegen als populisme, elite(s), meritocratie, oligarchie, plutocratie, volkswil et cetera.
Klik hier voor een artikel over dit soort begrippen: Onttrekken of toevoegen?  (februari 2019).

Hieronder wil ik zeven boeken nader toelichten.

Denker des Vaderlands
Enkele maanden geleden trad de nieuwe Denker des Vaderlands aan: Daan Roovers. Samen met ene Marc van Dijk maakte zij een dun boekje, waarin ze vertelt waar zij zich de komende twee jaren zoal mee zal gaan bezighouden: Wij zijn de politiek : het denken van Daan Roovers. Kan ook als e-book geleend worden. Ze houdt daarin een warm pleidooi om met elkaar in gesprek te gaan; en te blijven. Ook, en vooral dan, als je het met andere mensen níet eens bent. Hen waarschijnlijk niet kunt uitstaan.

Zij constateert, met andere tijdgeestvolgers- en duiders,  dat we allemaal (nog meer dan vroeger?) de neiging hebben ons te omringen met mensen die op ons lijken, en ongeveer hetzelfde over een aantal zaken denken. We zijn allemaal op onze eigen manier bubbelmensen.

Dat zal ons echter niet helpen in tijden waarin we om allerlei redenen op tal van terreinen andere wegen in zullen moeten slaan. Veranderingen beginnen met praten. Draagvlak creëren. Naar elkaar luisteren en de bereidheid om eigen stokpaardjes los te laten. Het is een dun boek. Feitelijk een lang uitgevallen (kranten)interview.

Een oude klassieker, herdrukt
Een ander dun boekje is al ruim tachtig jaar oud, en onlangs opnieuw uitgebracht. Met een toelichting van Bas Heijne. Het is Het nationaal-socialisme als rancuneleer van Menno ter Braak uit 1937. Een pamflet ,waarin deze publicist waarschuwt voor het aantreden van nationaal-socialisten in Duitsland én Nederland. Velen vonden het in die tijd voorbarig. Achteraf kreeg hij gelijk. Begin mei 1940 vielen de Duitsers binnen, begon voor ons Wereldoorlog II en pleegde Menno ter Braak zelfmoord. Zijn stelling was (en is) dat democratisch geregeerde landen tot een dictatuur kunnen vervallen.

Verloren land
Hetzelfde betoogt een Turkse journaliste, Ece Temelkuran. Een belangrijk boek, waarin zij constateert dat in onze tijd veel democratische landen (wellicht vaak onbewust, ongewild) op weg zijn naar een dictatuur.

In Verloren land beschrijft ze, zoals de ondertitel aangeeft, zeven stappen van democratie naar dictatuur. Ik volg haar sinds enige tijd op Twitter en constateer dat dit boek in veel landen wordt uitgebracht. Maar niet in Turkije, Rusland, Hongarije of Polen zal verschijnen.

Het vervelende van dit boek is dat je in Nederland en andere democratische landen negatieve trends ziet die aansluiten bij een van 'haar' zeven stappen. Het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Polen of Hongarije zijn ogenschijnlijk nog steeds democratieën, maar toch ziet zij daar vervelende ontwikkelingen.

Ece Temelkuran's Verloren land is een van de meest verontrustende boeken die ik de laatste jaren las.

Waar kom het vandaan?
Uiteenlopende schrijvers hebben zich over deze vraag gebogen en komen in meerdere of mindere mate met een deel van de verklaring.

Een belangrijk inzicht is dat 'de elite' (zeg maar de mensen die het in een land voor het zeggen hebben; aan de touwtjes trekken) onvoldoende oog hebben voor 'de noden' van een (groot?) deel van de bevolking. Wellicht is dat iets van alle tijden, maar de laatste jaren verschenen er verschillende boeken waarin dit wél wordt betoogd.

Een van de oudste, en eerste is van de Belgische antropoloog David Van Reybrouck. Die schreef al in 2008 een pamflet: Pleidooi voor populisme (boek en e-book). Waarin hij beschrijft te begrijpen waarom zo veel landgenoten zo boos zijn; maar dat wil niet zeggen dat hij het met hun 'oplossingen' eens is. In de praktijk geven burgers die zich in de steek gelaten voelen zich, al dan niet 'opgestookt' door politici die hen begrijpen, af op burgers die op hun manier ook slachtoffer van omstandigheden zijn.

Volgens Van Reybrouck moet 'de elite' hun boosheid niet afdoen als populistisch 'gedoe'; en voortgaan met bestaand beleid.

Een voettocht
Enkele jaren later schreef een ouderwetse Nederlandse sociaal-democraat een reisverslag. Hij wandelde een jaar lang wekelijks een dag door Nederland en probeerde met 'gewone' mensen in gesprek te raken. Zo kreeg hij zicht op 'hun' massale ongenoegen.

Voettocht naar het hart van het land : hoe sociaal en democratisch zijn we nog? van Jan Schuurman Hess (uit 2014) heeft een hoog anekdotisch karakter, maar is veelzeggend. Voor een deel wellicht verouderd, maar als in post-corona de financiële problemen weer op het bordje van de middengroepen wordt gelegd, dan zal het wellicht een profetisch karakter krijgen. Boek en e-book.
Een van de vrijwilligers schuift aan. Hij probeert hier de draad van zijn leven weer op te pakken. Een paar jaar geleden was hij nog kraanmachinist in de Rotterdamse haven maar bij een reorganisatie verloor hij zijn werk. Na het faillissement van zijn volgende baas in Bergen op Zoom verloor hij niet alleen zijn werk maar ook de moed om door te gaan. Hij heeft zijn huis te koop gezet. 'Met 37 jaar kan het toch niet zo zijn dat je geen kant meer op kunt,' vraagt hij. Helpt het UWV dan niet, vraag ik. Hij haalt zijn schouders op. 'Het UWV is een computer. Het bestaat niet.

Artikel: Het UWV - Is een computer. Het bestaat niet (september 2014)

De Grote Verkilling
Een andere sociaaldemocraat (een échte, die pleit voor volksverheffing en solidariteit, maar wel binnen een kapitalistisch systeem) komt in De Grote Verkilling aan het woord.

Die titel is goed gekozen en sluit aan bij de Australische milieu-activist Paul Gilding die het in Helden uit noodzaak over de Grote Verstoring (the Great Disruption) heeft.

Geert Van Istendael, een Belgische journalist met Nederlandse wortels (sterker: hij heeft in Nederland gewoond én gewerkt), schaamt zich in dit boek voor zijn politieke achterban: de sociaal-democraten;  én de christen-democraten.

Hij beschrijft hoe in zijn land, in Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland, Italië en Spanje de afgelopen veertig jaar ongeveer hetzelfde is gebeurd.

'De' politieke elite (die zo rond 1980 voor een groot deel uit sociaal- en christendemocratische politici bestond; zij hadden de macht!) heeft vanaf het begin van de jaren tachtig bewust gekozen voor 'De Grote Verkilling'.  Daarmee bedoelt hij de afbraak van de welvaartsstaat. Opgebouwd in de jaren vijftig tot zeventig. Om allerlei redenen ging er een andere wind waaien. Het begrip TINA bezigt hij (natuurlijk): There Is No Alternative.

Artikel: TINA : maar feiten zullen niemand veranderen die niet veranderd wil worden. (mei 2017)


Wat die dames en heren toen deden was immers onvermijdelijk. Alle (nou ja, alle) wetenschappers én vooral economen zeiden ongeveer hetzelfde. Om de marktwerking zijn of haar heilzame werk te laten doen moest de publieke sector veel kleiner gemaakt worden. En zo werden (ook kwetsbare) burgers aan zichzelf én de markt overgelaten. Met rampzalige gevolgen.

Geert Van Istendael bepleit dat middenpartijen zich herpakken. Ook om te voorkomen dat nog meer 'desperate' burgers zich tot partijen wenden die in naam voor hen opkomen, maar in feite hun situatie alleen verergeren.

Sleutelen aan ons democratisch model
Verschillende schrijvers bepleiten dat we op zoek gaan naar manieren om meer burgers bij de politiek te betrekken.

De eerder genoemde David Van Reybrouck vond en vindt dat ook. Heeft initiatieven als een G1000 georganiseerd en al in 2013 een pamflet geschreven: Tegen verkiezingen (boek en e-book).

Een oproep
Toch wil ik u hier op een ander dun boekje attent maken, zeg maar een pamflet. Alhoewel dat woord niet goed past bij deze kranige, deftige meneer. Die zijn hele leven lang deel heeft uitgemaakt van 'de elite'. Een ouderwetse sociaal-democraat die - in de woorden van Geert Van Istendael - de Grote Verkilling ook niet tegen heeft kunnen houden. En er - vermoed ik - zelf actief aan heeft bijgedragen. Iedereen is immers altijd een kind van zijn of haar tijd(geest).

Herman Tjeenk Willink, die is het, heeft vorig jaar een grote steen in de vijver gegooid. Bedoeld voor leden uit zijn omgeving, de elite die aan de touwtjes trekt. En of het geen tijd wordt afstand te nemen van bepaalde in graniet gebeitelde uitgangspunten.

Groter denken, kleiner doen : een oproep heeft echter voor weinig reuring gezocht. Waarmee het - volgens mij - een illustratie is van hetgeen hij betoogt. 'De' (beter: zíjn') elite heeft nog steeds niet door dat ze op een heilloze weg zit. En daarmee is het - wederom volgens mij - een prima boek voor post-corona tijden.

Een tijd waarin 'we ' (beter: ook 'zij', die elite) heel veel dingen, op allerlei beleidsterreinen heel anders zullen moeten gaan doen. Allemaal om te voorkomen dat 'de Grote Verkilling' nog groter wordt, en vooral om te voorkomen dat nog meer burgers afstand nemen van 'de politiek'. Om te voorkomen dat we hard op weg om een Verloren land te worden.

(donderdag 8 april 2020)
Hans van Duijnhoven

Must read E-books
Menno ter Braak Het nationaal-socialisme als rancuneleer 2019 96
Marc van Dijk Wij zijn de politiek 2019 112
David Graeber Bullshit jobs 2018 416
Armèn Hakhverdian c.s Nepparlement? 2017 184
Tom-Jan Meeus Haagse invloeden 2015 240
Martha Nussbaum Politieke emoties 2014 430
Dani Rodrik De globaliseringsparadox 2015 375
Jan Rotmans Omwenteling 2017 160
Willem Schinkel De nieuwe democratie 2012 367
Ece Temelkuran Verloren land 2019 224
David Van Reybrouck Pleidooi voor populisme 2009 79
David Van Reybrouck Tegen verkiezingen 2013 174


Must read 'gewone' boeken

# Nu het nog kan 2020 192
Abhijit Banerjee c.s. Hoe economie de wereld kan redden 2020 464
Philipp Blom Wat op het spel staat 2017 223
Alex Brenninkmeier Moreel leiderschap 2019 334
Hans Broekhuis Populisme als schaamlap 2020 160
Oliver Bullough Moneyland 2019 413
Marc Chavannes Niemand regeert 2009 261
Ewald Engelen De kanarie in de kolenmijn 2016 255
Ewald Engelen Het is klasse, suffie, niet identiteit! 2018 136
Joachim Gauck Laat je niet regeren door angst 2012 63
Alicja Gescinska Intussen komen mensen om 2019 160
Peter Giesen De weg van de meeste weerstand 2013 96
Willem Gooijer Dansen op de maat van het algoritme 2019 429
Chris van der Heijden Te goed geregeld 2019 206
Bas Heijne Staat van Nederland 2017 104
Stéphane Hessel Doe er iets aan! 2011 84
Stéphane Hessel Neem het niet! 2011 31
Maarten van den Heuvel Vrijheid gelijkheid broederschap 2014 307
Dirk Holemans Vrijheid & zekerheid 2016 374
Rob Janssen Waarom gemeenten niet naar burgers . 2015 107
Ruud Jonker Wolkbreuk 2012 95
Albert Jan Kruiter De dag dat Peter de deur dichttimmerde 2012 171
Albert Jan Kruiter In ons belang 2011 53
Roel Kuiper De terugkeer van het algemeen belang 2014 206
Annette Kukh e.a. Op grond van samenwerking 2018 424
George Monbiot Uit de puinhopen 2018 207
Edgar Morin De weg 2012 336
Jos de Mul Paniek in de polder 2017 327
Henk Oosterling Verzet in ecopanische tijden 2020 224
Wilma de Rek De gulden snede 2019 208
Jan Rotmans Verandering van tijdperk  2014 180
Timothy Snyder Over tirannie 2017 124
Joseph E. Stiglitz Winst voor iedereen 2019 368
Herman Tjeenk Willink Groter denken, kleiner doen 2018 118
Geert Van istendael De grote verkilling 2019 267
Bert de Vries Ontspoord kapitalisme 2020 688
Kees Vuyk De feilbare mens 2019 224

De overige E-books
Ewald Engelen De schaduwelite 2014 240
Hannah Fry Algoritmes aan de macht 2018 272
Joris Luyendijk Kunnen we praten 2017 94
Raoul Martinez Hoe vrij zijn wij? 2017 544
Eva Meijer De soldaat was een dolfijn 2017 116
Jan-Werner Müller Wat is populisme? 2017 128
Moisés Naïm Het einde van macht 2015 399
Peter Pomerantsev Dit is geen propaganda 2019 286
Jan Schuurman Hess Voettocht naar het hart van het land 2014 304
Gert-Jan Segers Hoop voor een verdeeld land 2016 236
Timothy Snyder De weg naar onvrijheid 2018 375
Marleen Stikker Het internet is stuk 2019 256
Frans Timmermans Broederschap 2015 61

De overige 'gewone' boeken
Hans Achterhuis Tegendenken 2013 223
Floris Alkemade De toekomst van Nederland 2020 144
Benjamin R. Barber Als burgemeesters zouden regeren 2014 480
Bob Crébas Het land van goed naar beter 2017 318
Anuna De Wever c.s. Wij zijn het klimaat 2019 62
Thomas Decreus Dit is morgen 2016 269
Thomas Decreus Een paradijs waait uit de storm 2013 150
Jared Diamond Omwenteling 2019 504
Klaas van Egmond Homo universalis 2019 256
Albert Faber De gemaakte planeet 2018 300
Paul Frissen De fatale staat 2013 294
Paul Frissen Het geheim van de laatste staat 2016 272
Al Gore De aanval op de redelijkheid 2007 319
Al Gore Onze toekomst 2013 496
Ferdinand Grapperhaus Rafels aan de rechtsstaat 2017 128
Femke Halsema Geluk!  2008 160
Wil Heeffer Hoe lang pikken we het nog? 2015 162
Coos Huijsen Ode aan het klootjesvolk 2020 208
Tony Judt Het land is moe 2010 238
Jan Kuitenbrouwer Datadictatuur 2018 128
Kees van Lede e.a. Pessimisme is voor losers 2020 256
Mariana Mazzucato De ondernemende staat 2015 319
Peter Mertens Graailand 2016 403
Dominique Moïsi De geopolitiek van emotie 2009 256
Dominique Moïsi Triomf van de angst 2018 160
Martha Nussbaum Mogelijkheden scheppen 2012 303
Miriam Rasch Frictie 2020 238
Michael J. Sandel Politiek en moraal 2016 384
Rien T. Segers Nederland na de crisis 2009 110
Wolfgang Streeck Gekochte tijd 2015 273
Ad Verbrugge c.s. Het goede leven & de vrije markt 2018 452
Shoshana Zuboff The age of surveillance capitalism 2018


The time is now, aflevering 4
Op vrijdag 17 april maakte ik met collega Peter van der Wijst een filmpje waarin ik enkele titels nader toelicht.




Homepage boeken én e-books voor onze post-coronatimes

Homepage The Time is Now - alle filmpjes

(dinsdag 7 april 2020-maandag 18 mei 2020)
Hans van Duijnhoven

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

De redactie behoudt zich het recht voor reacties te verwijderen