Sander Schimmelpenninck

Sander en de brug : vijf voorstellen voor een eerlijker Nederland
De Correspondent 2023, 116 pagina's - € 15,--

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Wikipedia: Sander Schimmelpenninck (1984) en zijn website

Korte beschrijving
Een journalistiek essay van Sander Schimmelpenninck over (on)gelijkheid in Nederland. In de tv-serie 'Sander en de kloof' stelt Schimmelpenninck de ongelijkheid in Nederland aan de kaak. In dit boek beantwoordt hij de vraag die hij daarna uit alle hoeken kreeg: wat kunnen we eraan doen? Schimmelpenninck doet vijf voorstellen, onder meer voor hervorming van het onderwijs, het zwaarder belasten van winst uit vermogen en het invoeren van een maatschappelijke diensttijd voor iedereen. Nuchter, onderhoudend en in overtuigende stijl geschreven. Geschikt voor een breed tot geoefend lezerspubliek. Met enkele schema’s.Sander Schimmelpenninck (1984) is journalist, presentator en oprichter van Tonny Media. Hij was hoofdredacteur van Quote, is presentator van de Zelfspodcast en de tv-serie ‘Sander en de kloof’ en is columnist bij de Volkskrant.

Tekst op website uitgever
In de tv-serie Sander en de kloof stelt Sander Schimmelpenninck de ongelijkheid aan de kaak. In dit boek beantwoordt hij de vraag die hij daarna uit alle hoeken kreeg: wat kunnen we eraan doen?

In de tv-serie Sander en de kloof stelt Sander Schimmelpenninck de ongelijkheid in Nederland aan de kaak.

In dit boek beantwoordt hij de vraag die hij daarna uit alle hoeken kreeg: wat kunnen we eraan doen?

Sander Schimmelpenninck (1984) is journalist, presentator en oprichter van Tonny Media. Hij was hoofdredacteur van Quote, is presentator van De Zelfspodcast en columnist van de Volkskrant.

Reacties:
'Sander Schimmelpenninck laat erg goed en begrijpelijk zien hoe we de welvaart beter kunnen verdelen. Ik hoop dat iedere politicus, CEO en vermogend mens dit op het bureau krijgt.' -Tim Hofman

'Onverschrokken agendeert Sander Schimmelpenninck de grote vraagstukken van deze tijd én hij komt met nieuwe oplossingen. Realistisch, creatief en sociaal: zo moet een pamflet zijn.' -Mathieu Segers

'Je moet impopulaire standpunten durven innemen om vooruitgang te boeken. Een interessant en gedurfd pamflet.' -Klaas Dijkhoff

'Een vurig pleidooi voor gelijkheid in kansen. Maar vooral voor een samenleving die samenleeft.' -Tim 'S Jongers

Fragment uit (de) Proloog - de noodzaak van een nieuw sociaal contract
Sinds de uitzendingen van de VPRO-serie Sander en de kloof krijg ik regelmatig de vraag wat mij drijft. 'Ik wist helemaal niet dat jij zo begaan was het lot van de minderbedeelden!' Nou, dat ben ik ook niet, of nou ja, niet meer dan gemiddeld. Mijn betrokkenheid bij het onderwerp van gelijke kansen is niet zozeer emotioneel, als wel pragmatisch van aard. Ik denk simpelweg dat de huidige ongelijkheid in onze samenleving onhoudbaar is.

Omdat deze ongelijkheid onvermijdelijk leidt tot grote maatschappelijke onrust, voor zover daar niet al langer sprake van is. Bij die onrust hebben logischerwijs de mensen aan de goede kant van de kloof het meeste te verliezen, maar het lijkt alsof dit nog niet helemaal doordringt.

In de zeven jaar dat ik bij zakenblad Quote werkte, heb ik gezien hoe bevoorrechte mensen in de waan leven dat zij hun vermogen helemaal zelf hebben verdiend, dat al hun bezit gerelateerd is aan hun eigen verdienste en dat zij ene oneindig recht hebben op dat bezit en alle vruchten daarvan. Als iets mij drijft om het over kansenongelijkheid in ons land te hebben. dan zou het dus niet zozeer medelijden met de have-nots, als wel een vrij stevige ergernis over de haves zijn.

In zekere zin hebben we het in Nederland te lang te goed gehad. Onze welvaart laat zich nog het beste vergelijken met een piramidespel: we hebben geleend van de aarde, en schuiven de bonnetjes telkens een generatie door. Ondertussen zijn we vergeten dat een beschaving onderhouden moet worden - dat een beschaving bepaald geen gegeven is. Een sterk collectief, waarin alle individuen voldoende zijn doordrongen van de rechten en plichten van het individu. Is daarvoor cruciaal.

Wanneer we onvoldoende doordrongen zijn van onze individuele verantwoordelijkheid voor het grotere geheel, wordt de solidariteit aangetast en wordt egoïsme de standaard. Wie niet kan rekenen op de steun van de gemeenschap, is een speelbal van het lot, en zal dus niet vrij zijn. 

Aan de voortdurende verzwakking van het collectief wordt bijgedragen door politici die vrijwel uitsluitend nog over specifieke, losstaande onderwerpen debatteren zonder toe te komen aan grotere ideeën. Dat heeft tot gevolg dat het collectief verder wordt ondermijnd. Zelden of nooit worden maatregelen, hervormingen of grote ideeën in samenhang gepresenteerd. Als een pakket met een duidelijke collectieve en ideologische benadering. Terwijl, een onderlinge samenhang van ingrijpende maatregelen is juist belangrijk wanneer mensen moeten inleveren, zoals nu. (pagina 9-10)

Leestip
Hij verwijst opvallend vaak en veel naar het laatste boek van Thomas Piketty: Een kleine geschiedenis van de gelijkheid (uit 2022). En ook zit er sterk de sfeer van het niet vertaalde boek van Richard Wilkinson & Kate Pickett in: The Spirit Level : why more equal societies almost always do better (uit 2009).

Sander en de kloof
Klik hier voor alle afleveringen van Sander en kloof (VPRO 2022), die je als een voorloper op dit pamflet zou kunnen beschouwen/zien.

Ruim tweehonderd boeken waarin op (bepaalde aspecten) van ongelijkheid wordt ingegaan

#	De grote regressie	2017	272
#	Waarom Piketty lezen?	2014	226
Peter Abspoel	Wat zijn we aan het doen?	2021	256
Daron Acemoglu c.s.	Wankel evenwicht	2020	640
Daron Acemoglu c.s.	Waarom sommige landen rijk zijn en ….	2013	496
George Akerlof	Animal spirits	2009	271
George Akerlof c.s.	De economie van list & bedrog	2017	284
Martin Appelo	Wij - Zij	2017	260
Kwame Anthony Appiah	De erecode	2016	264
Lieke Asma	Mijn intenties en ik	2021	239
Anthony B. Atkinson	Ongelijkheid	2015	443
Margaret Atwood	De testamenten	2019	439
Margaret Atwood	Het verhaal van de dienstmaagd	1985	329
Ryan Avent	Werk in de 21e eeuw	2017	336
Abhijit Banerjee c.s.	Een dollar per dag	2020	319
Abhijit Banerjee c.s.	Hoe economie de wereld kan redden	2020	464
Zygmunt Bauman c.s.	De vloeibare generatie	2018	95
Bas van Bavel	De onzichtbare hand	2018	485
Abdelkader Benali	De vreemdeling	2020	110
Franco 'Bifo' Berardi	De dodelijke omhelzing van het kapitalisme	2016	232
Wouter van Bergen	De kleine Piketty	2014	80
Arthur & Jarmo Boekhout	Antinihilisme	2022	197
Dik Bijl	Alles wordt anders	2016	239
Bert Blase	De burgemeester is niet gek	2022	80
Philipp Blom	Wat op het spel staat	2017	223
Robbert Bodegraven	Radicaal anders	2022	205
Hans Boutellier	Het nieuwe Westen	2021	173
Russell Brand	Revolutie	2015	329
Rutger Bregman	De meeste mensen deugen	2019	512
Rutger Bregman	Gratis geld voor iedereen	2014	260
Rutger Bregman	Waarom vuilnismannen meer verdienen	2015	101
Alex Brenninkmeier	Moreel leiderschap	2019	334
Gabriël van den Brink	Ruw ontwaken uit de neoliberale droom	2019	200
Hans Broekhuis	Populisme als schaamlap	2020	160
Victor Broers	Waarheid, waarden & welvaart	2016	212
David Brooks	Het sociale dier	2011	508
Oliver Bullough	De butler van de wereld	2023	367
Oliver Bullough	Moneyland	2019	413
Jack Burgers	De zaak Organon	2018	269
Elias Canetti	Massa en macht	2017	637
Naima Charkaoui	Het opengrenzenmanifest	2021	120
Noam Chomsky	Het einde van de Amerikaanse droom	2017	197
Nicholas Christakis	Het goede in de mens	2019	439
Carlo M. Cipolla	De wetten van menselijke stupiditeit	2016	85
Pedro De Bruyckere c.s.	Jongens zijn slimmer dan meisjes	2016	202
Paul De Grauwe	De limieten van de markt	2014	236
Gilbert De Swert	De mens, de robot, de arbeid	2016	229
Dirk De Wachter	Borderline times	2012	294
Thomas Decreus	Dit is morgen	2016	269
Thomas Decreus	Een paradijs waait uit de storm	2013	159
Thomas Decreus	Spektakeldemocratie	2020	79
Adriaan van Dis	Klifi	2021	208
Marian Donner	De grote weigering	2022	119
Jan Eeckhout	De winstparadox	2022	350
Charles Eisenstein	Naar een economie van vebinding	2019	480
Ewald Engelen	De kanarie in de kolenmijn	2016	255
Ewald Engelen	De mythe van de gemaakte vrouw	2016	98
Ewald Engelen	De schaduwelite	2014	248
Ewald Engelen	Het is klasse, suffie, niet identiteit!	2018	136
Ewald Engelen	Ontwaak!	2021	224
Didier Eribon	Terug naar Reims	2018	207
Jochanan Eynikel	Robot aan het stuur	2017	152
Maxim Februari	Klont	2017	270
Christian Felber	Ware winst	2017	208
Franklin Foer	Ontzielde wereld	2017	272
Martin Ford	De opmars van robots	2016	327
Oded Galor	De reis van de mensheid	2022	309
Alicja Gescinska	Denkers van vandaag, voor de wereld …	2021	216
Masha Gessen	Hoe overleef je een autocratie	2020	300
Hans de Geus	Hoe ik toch huisjesmelker werd	2021	288
Marius de Geus	Filosofie van de eenvoud	2015	384
Anand Giridharadas	Waarom de superrijken de wereld niet zullen …	2019	334
Maja Göpel	Onze wereld nieuw denken	2021	187
David Graeber c.s	Het begin van alles	2022	655
David Graeber	Schuld	2012	592
Alain Grootaers	Zin of de kunst van het overleven	2009	143
Ulrike Guérot	De nieuwe burgeroorlog	2018	112
Koen Haegens	De grootste show op aarde	2015	287
Femke Halsema	Macht en verbeelding	2018	71
Femke Halsema	Nergensland	2017	111
Jurriën Hamer	Waarom schurken pech hebben en helden geluk	2021	192
Michiel van Hasselt	Met een burgerinkomen	2020	218
Wil Heeffer	Hoelang pikken we het nog?	2015	162
Bas Heijne	Wereldverbeteraars	2017	94
Sander Heijne	Er zijn nog 17 miljoen wachtenden voor u	2018	179
Sander Heijne c.s.	Fantoom groei	2020	256
Duco Hellema c.s.	Dat hadden we nooit moeten doen	2020	302
Noreena Hertz	De eenzame eeuw	2020	399
Maarten van den Heuvel	Vrijheid gelijkheid broederschap	2014	307
Cody Hochstenbach	Uitgewoond	2022	347
Dirk Holemans	Vrijheid & zekerheid	2016	374
Jos van der Horst	Onze vrijheid zit in een wurggreep	2020	259
Henri Houben	De veertigjarige crisis	2015	365
George van Houts	Door de bank genomen	2016	204
Marli Huijer	Beminnen	2018	112
Coos Huijsen	Ode aan het klootjesvolk	2020	244
Roxane van Iperen	Eigen welzijn eerst	2022	143
Bas Jacobs	De prijs van gelijkheid	2008	252
Marte Kaan	Onderbuik	2017	93
Brittany Kaiser	De datadictatuur	2019	416
Michiko Kakutani	Het einde van de waarheid	2018	224
Milio van de Kamp	Misschien moet je iets lager mikken	2023	176
Andreas Kinneging	De onzichtbare maat	2020	640
Jesse Klaver	De mythe van het economisme	2015	188
Naomi Klein	No time	2014	607
Naomi Klein	No is not enough	2017	288
Ariejan Korteweg c.s.	Lobbyland	2022	256
Ton Korver	Geen tijd : over de teloorgang van gezag	2020	256
Albert Jan Kruiter	De dag dat Peter de deur dichttimmerde	2012	171
Jan Kuitenbrouwer	Datadictatuur	2018	122
Bruno Latour	Het parlement van de dingen	2020	192
Thijs Lijster	Verenigt u!	2019	116
Thijs Lijster	Wat we gemeen hebben	2022	317
Joris Luyendijk	De zeven vinkjes	2022	199
Joris Luyendijk	Dit kan niet waar zijn	2015	240
Joris Luyendijk	Kunnen we praten	2017	94
Marcia Luyten	Het geluk van Limburg	2015	367
Amin Maalouf	Schipbreuk der beschavingen	2020	271
Christian Madsbjerg	Filosofie in een tijd van big data	2017	237
Bernard Maris	Economie is geen wetenschap	2015	125
Maurits Martijn	Je hebt wél iets te verbergen	2016	223
Raoul Martinez	Hoe vrij zijn wij?	2017	544
Paul Mason	Een stralende toekomst	2019	416
Mariana Mazzucato	De ondernemende staat	2015	319
Achille Mbembe	Kritiek van de zwarte rede	2015	288
Eva Meijer	De soldaat was een dolfijn	2017	124
Bram Mellink c.s.	Neoliberalisme	2022	351
Peter Mertens	Graailand	2016	403
Peter Mertens	Ze zijn ons vergeten	2020	147
Bas Mesters	Het herstel van Nederland	2021	237
Marcel Metze	De hoogmoedigen	2011	96
Ron Meyer	De onmisbaren	2021	156
Nick Meynen	Frontlijnen	2017	250
Bob Michiels	Het ethisch gen	2020	380
Branko Milanovic	Wereldwijde ongelijkheid	2017	333
Floor Milikowski	Een klein land met verre uithoeken	2020	269
George Monbiot	Uit de puinhopen	2018	207
Jascha Mounk	Het grote experiment	2022	384
Klaas Mulder	Pakkenproletariaat	2014	234
Sendhill Mullainathan	Schaarste	2013	360
Susan Neiman	Verzet en rede	2017	77
Anousha Nzume	Hallo witte mensen	2017	140
Cyrille Offermans	Een iets beschuttere plek misschien	2018	564
Cyrille Offermans	Midden in het onbewoonbare	2020	621
Esther Ouwehand	Dieren kunnen de pest krijgen. En dan?	2021	127
Jos Palm	De gewone man	2017	342
Thomas Piketty	Een kleine geschiedenis van de gelijkheid	2022	327
Thomas Piketty	Kapitaal en ideologie	2020	1134
Thomas Piketty	Kapitaal in de 21e eeuw	2014	813
Peter Pomerantsev	Dit is geen propaganda	2019	286
Kim Putters	Het einde van de bv Nederland	2022	103
Kate Raworth	Donuteconomie	2017	352
Maarten Reesink	Mens en dier	2021	374
Wilma de Rek	De gulden snede	2019	205
Matthieu Ricard	Waarom ik mijn vrienden niet opeet	2015	351
Ton van Rietbergen	Globalisering: ramp of redding?	2020	187
Ingrid Robeyns	Rijkdom	2019	98
Dani Rodrik	De globaliseringsparadox	2015	375
Sjors Roeters	Miljardairs onder de guillotine	2022	264
Maarten van Rossem	Kapitalisme zonder remmen	2011	128
Eva Rovers	Ik kom in opstand, dus wij zijn	2017	85
Angela Saini	Superieur	2020	336
Michael J. Sandel	Het onbehagen in de democratie	2023	448
Michael J. Sandel	Politiek en moraal	2016	343
Paul Scheffer	De vrijheid van de grens	2016	126
Sander Schimmelpenninck	Sander en de brug	2013	116
Willem Schinkel c.s.	Theorie van de kraal	2019	224
Hans Schnitzler	Wij nihilisten	2021	158
Jan Schuurman Hess	Voettocht naar het hart van het land	2014	301
Linda Scott	De XX economie	2020	404
Peter Singer	Effectief altruïsme	2017	200
Robert & Edward Skidelsky	Hoeveel is genoeg?	2013	320
Joost Smiers e.a.	De macht van de mega onderneming	2016	136
Karel Smouter	Blauw wit rood	2022	175
Timothy Snyder	De weg naar onvrijheid	2018	375
Paul Steenhuis	Veroordeeld tot succes	2022	319
Joseph E. Stiglitz	De euro	2016	472
Joseph E. Stiglitz	Winst voor iedereen	2019	368
Ron Stoop	De gegijzelde economie	2022	291
Greta Thunberg	Het klimaatboek	2022	478
Malena Ernman	Ons huis staat in brand (met Greta Thunberg)	2019	293
Frans Timmermans	Broederschap	2015	61
Ronald Tinnevelt	Mondiale rechtvaardigheid	2013	256
Herman Tjeenk Willink	Groter denken, kleiner doen	2018	118
Herman Tjeenk Willink	Het tij tegen	2023	182
Herman Tjeenk Willink	Kan de overheid crises aan?	2021	184
Geert Van Istendael	De grote verkilling	2019	269
David Van Reybrouck	De kolonisatie van de toekomst	2022	68
David Van Reybrouck	Pleidooi voor populisme	2009	79
David Van Reybrouck	Revolusi	2020	684
Jean-Pascal van Ypersele	In het oog van de klimaatstorm	2018	184
Antoon Vandevelde	Het geweld van geld	2017	288
Sarah Vankersschaever	Wat brengt u hier?	2021	272
Ewald Vanvugt	Roofstaat	2016	856
Yanis Varoufakis	En de zwakken ondergaan wat ze moeten …	2016	350
Ad Verbrugge c.s.	Het goede leven & de vrije markt	2018	452
Paul Verhaeghe	Autoriteit	2015	272
Willem Vermeend	Arm & rijk in Nederland	2014	173
Joseph Vogl	Het financiële regime	2016	200
Bert de Vries	Ontspoord kapitalisme	2020	675
Kees Vuyk	De feilbare mens	2019	224
Kees Vuyk	Oude en nieuwe ongelijkheid	2017	287
Tommy Wieringa	Gedachten over onze tijd	2021	320
Michael Young	De opkomst van de meritocratie	2022	188
Sophie Zijlstra	Het kind en de rekening	2019	78

 Terug naar Overzicht alle titels 

Ha-Joon Chang 3

Economie om van te smullen : met voedsel de wereldeconomie verklaard
Nieuw Amsterdam 2023, 256 pagina's  - € 24,99

Oorspronkelijke titel: Edible Economics – A Hungry Economist Explains the World (2022)

Wikipedia: Ha-Joon Chang (1963) en zijn website

Korte beschrijving
Een onderhoudende verhandeling waarin econoom Ha-Joon Chang de werking van de wereldeconomie belicht aan de hand van verschillende soorten voeding. In zeventien hoofdstukken over onder meer ansjovis, aardbei en chocola legt Ha-Joon Chang uit hoe onze economieën werken en wat op dit moment de belangrijkste economische en maatschappelijke vraagstukken zijn, zoals de groeiende kloof tussen arm en rijk, automatisering, klimaatverandering en immigratie. Het is Changs wens om een breder publiek te betrekken in het denken over economie, want, zo stelt hij: voordat we het in de gaten hebben heeft de financiële en politieke elite ons leven ingrijpend veranderd. ‘Economie om van te smullen’ is helder geschreven en relatief toegankelijk voor de complexiteit van het onderwerp, met ruimte voor persoonlijke anekdotes van de auteur. Geschikt voor een brede tot geoefende lezersgroep.Ha-Joon Chang (Seoel, 1963) is een wereldberoemde Zuid-Koreaanse econoom. Hij doceert aan de School of Oriental and AfricanStudies, University of London. Voor zijn werk ontving hij verscheidene prestigieuze prijzen.

Tekst op website uitgever
Met ansjovis valt van alles te vertellen over industrialisatie, en met aardbeien over de gevolgen van automatisering voor de werkgelegenheid. Melk is in tegenspraak met het idee dat concurrentie de enige manier is om economische efficiëntie en groei te bewerkstelligen. En chocola biedt een verrassend inzicht in het functioneren van postindustriële kenniseconomieën. Aan de hand van voedsel en ingrediënten legt de vooraanstaande econoom Ha-Joon Chang uit hoe onze economieën werken en wat op dit moment de belangrijkste economische en maatschappelijke vraagstukken zijn, zoals de groeiende kloof tussen arm en rijk, automatisering, klimaatverandering en immigratie.

Economie om van te smullen is een bijzondere mix van voedsel, geschiedenis en economie. Met dit toegankelijke en onderhoudende boek is het niet heel moeilijk om je wat meer met economie bezig te houden. Het is Changs vurige wens, en volgens hem zelfs onze democratische plicht, want voordat we het in de gaten hebben heeft de financiële en politieke elite ons leven ingrijpend veranderd.

Fragment uit 10. Coca-Cola
Ik kan niet zeggen dat ik regelmatig Coca-Cola drink, of een ander merk cola. Maar soms, op een warme zomermiddag, gaat er zelfs voor mij niets boven een ijskoude Coca-Cola. Alleen drink ik het niet rechtsreeks uit een flesje of blikje. Dat heeft niets met etiquette te maken, het is gewoon dat ik iets nodig heb om de cola eerst in te schenken, desnoods een schaal. Het gaat erom dat ik Coca-Cola, ook als hij al gekoeld is, met heel veel ijsklontjes wil drinken, omdat ik de frisdrank onverdund veel te zoet vind.
  Maar miljarden mensen op aarde zijn het daarin niet met mij eens. Ze zijn dol op wat voor mij de overdreven zoete smaak van Coca-Cola is. De Britse journalist Tom Standage schreef in 2006 dat er 'tweehonderd landen zijn waar de Coca-Cola Company actief is, meer landen dan er lid zijn van de Verenigde Naties. De frisdrank Coca-Cola is nu het bekendste product op aarde, en "Coca-Cola zou het op één na bekendste begrip ter wereld zijn na het woordje "okay"' 
  Coca-Cola, waarschijnlijk het meest iconische Amerikaanse product, is het symbool geworden voor het Amerikaanse kapitalisme en alles wat daar goed en slacht aan is. Voor sommigen, zoals dissidente jongeren in de voormalige Sovjet-Unie, was Coca-Cola zelfs een symbool van vrijheid, op persoonlijk, economisch en politiek gebied. Voor anderen, zoals het linkse deel van India tot in de jaren tachtig, belichaamde Coca-Cola alles wat er mis is met het Amerikaanse kapitalisme, het consumentisme en, erger nog, de commerciële manipulatie van de smaak van de consument. In 1977 trok de Indiase regering de vergunning in voor Coca-Cola om in het land te opereren, omdat het bedrijf weigerde een joint venture aan te gaan met een lokale partner - een zeer symbolische zet. Even symbolisch was de terugkeer van de onderneming naar India in 1993, kort na de economische liberalisering in 1991. Weinig producten zijn op wereldschaal zo beladen als Coca-Cola. (pagina 129-130)

Lees ook: 23 dingen die ze je niet vertellen over het kapitalisme (uit 2020) en Economie : een gebruiksaanwijzing (uit 2014)

Lees vooral ook: Wat gaan we eten : Sitopia: hoe goed eten de wereld kan redden van Carolyn Steel (uit 2021) en Dieet voor een betere planeet van Hanneke van Veghel (uit 2020)

Terug naar Overzicht alle titels

Herbert Marcuse

De eendimensionale mens
Athenaeum, Polak & Van Gennep 2023, 277 pagina's  - € 24,99
Reeks: Paradigma

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Oorspronkelijke titel: One-dimensional man (1964)

Wikipedia: Herbert Marcuse (1898-1979)

Korte beschrijving
Een studie over de kapitalistische samenleving. Herbert Marcuse noemt de moderne mens ‘eendimensionaal’. Massamedia, reclame en management­denken scheppen een individu dat in de ban is van ‘valse verlangens’ naar goederen en bezit. Consumentisme heeft grote maatschappelijke gevolgen: het kritisch bewustzijn wordt lamgelegd, niemand droomt nog van een nieuwe wereld, maar van een nieuwe koelkast. Marcuse pleit voor de ‘grote weigering’: door zich bewust te worden van alle vormen van manipulatie, kan de moderne mens zich bevrijden van zijn aangeprate verlangens. Betogend en zeer intelligent geschreven. Uitsluitend geschikt voor een geoefende lezersgroep. Herbert Marcuse (Berlijn, 1898 - Starnberg, 1979) was een wereldberoemde academisch docent, filosoof en politiek theoreticus. Hij schreef meer dan dertig boeken. Zijn werk werd in meer dan veertig landen uitgegeven. 'De eendimensionale mens' werd oorspronkelijk gepubliceerd in 1964. Het boek maakt deel uit van de serie: 'Paradigma reeks'.

Tekst op website uitgever
In zijn beroemde studie over de kapitalistische samen­leving noemt Herbert Marcuse de moderne mens ‘een­dimensionaal’. Massamedia, reclame en management­denken scheppen een individu dat in de ban is van ‘valse verlangens’ naar goederen en bezit. Consumentisme heeft grote maatschappelijke gevolgen: het kritisch bewustzijn wordt lamgelegd, niemand droomt nog van een nieuwe wereld, maar van een nieuwe koelkast.

Marcuse pleit voor de ‘grote weigering’: door zich bewust te worden van alle vormen van manipulatie kan de moderne mens zich bevrijden van zijn aangeprate verlangens.

De eendimensionale mens (1964) had veel invloed op de rebellerende studenten in de jaren zestig en zeven­tig. Het behoort tot de standaardwerken van de tweede helft van de twintigste eeuw. Nu onze tijd door digitali­sering in toenemende mate bepaald wordt door consu­mentisme, is het weer brandend actueel.

Fragment uit 1. De nieuwe vormen van controle
Er heerst een draaglijke, soepele, redelijke, democratische onvrijheid in de geavanceerde industriële samenleving, een blijk van technische vooruitgang. Wat kan er immers rationeler zijn dan de onderdrukking van de individualiteit door middel van de mechanisatie van sociaal noodzakelijke maar pijnlijke werkzaamheden, de concentratie van individuele ondernemingen in efficiëntere, productievere, de regulering van de vrije concurrentie tussen ongelijk uitgeruste economische subjecten, de inperking van voorrechten en nationale soevereiniteit die de internationale organisatie van middelen belemmeren? Dat deze technologische orde ook gepaard gaat met een politieke en intellectuele coördinatie, is misschien een betreurenswaardige, maar tegelijk ook veelbelovende ontwikkeling.

De rechten en vrijheden die aan het begin en in de vroege stadia van de industriële samenleving zo'n belangrijke rol speelden, maken plaats voor een hoger stadium van deze samenleving: ze verliezen hun traditionele beweegredenen en inhoud. Vrijheid van gedachte, meningsuiting en geweten waren - net als het vrije ondernemerschap, dat ze hielpen bevorderen en beschermen - net als het vrije ondernemerschap, dat ze hielpen bevorderen en beschermen - in wezen kritische ideeën, bedoeld om een verouderde materiele en intellectuele cultuur te vervangen door een productievere en rationelere. Eenmaal geïnstitutionaliseerd deelden deze rechten en vrijheden het lot van de maatschappij waarvan ze integraal onderdeel waren geworden. Eenmaal bereikt werden ze vanzelfsprekend.

Naarmate de vrijheid van gebrek, de concrete inhoud van alle vrijheid, een reële mogelijkheid wordt, verliezen de vrijheden die horen bij een toestand van lagere productiviteit hun vroegere inhoud. Onafhankelijk denken, de autonomie en het recht op politieke oppositie worden beroofd van hun fundamentele kritische functie in een maatschappij die steeds beter in staat lijkt te zijn de behoeften van het individu te bevredigen door de wijze waarop ze is georganiseerd. Een dergelijke samenleving kan met recht de aanvaarding van haar beginselen en instituties eisen, en het verzet tegen de beperkingen en bevordering van alternatief beleid binnen de status quo beperken. In dit opzicht lijkt het weinig uit te maken of de toenemende behoeftebevrediging wordt bereikt door een autoritair of niet-autoritair systeem. Onder de omstandigheden van een stijgende levensstandaard lijkt het maatschappelijk gezien nutteloos om zich niet aan het systeem zelf aan te passen, zeker wanneer dit tastbare economische en politieke nadelen met zich meebrengt en de goede werking van het geheel bedreigt. In feite lijkt er, tenminste voor zover het de levensbehoeften betreft, geen enkele reden te zijn waarom de productie en distributie van goederen en diensten zou moeten verlopen via de concurrerende samenloop van individuele vrijheden. (pagina 35-36)

Lees ook: De grote weigering van Marian Donner (uit 2022)

Terug naar Overzicht alle titels

Philipp Blom 4

De onderwerping : een geschiedenis van de verhouding van de mens tot de natuur
De Bezige bij 2023, 381 pagina's - € 34,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Oorspronkelijke titel: Die Unterwerfung: Anfang und Ende der menschlichen Herrschaft über die Natur (2022)

Wikipedia: Philipp Blom (1970)

Korte beschrijving
Een geschiedenis van de menselijke obsessie met het overheersen van de natuur. Al in de Bijbel werd het idee vastgelegd dat de mens de aarde moet onderwerpen. In de eeuwen daarna ontwikkelde en verspreidde dit idee zich over de wereld, en wie zich ertegen verzette kreeg te maken met kolonisators en uitbuiters die zich beriepen op de hogere machten die het nu eenmaal zo bepaald hadden. In deze geschiedenis van de mens en zijn omgeving vertelt Philipp Blom het verhaal van de onderwerping van de natuur, waarvan de negatieve gevolgen steeds duidelijker zichtbaar worden. Alleen als de mensheid zich kan ontdoen van het waanidee boven de natuur te staan, stelt Blom, heeft ze een kans van overleven. ‘De onderwerping’ is intelligent, met diepgang en met stilistisch vernuft geschreven. Geschikt voor geoefende lezers. Met foto’s en illustraties in zwart-wit. Philipp Blom (Hamburg, 1970) is een bekende historicus, filosoof, romanschrijver, journalist en vertaler. Hij schreef meerdere boeken en zijn werk werd in meerdere landen uitgegeven.

Tekst op website uitgever
De menselijke obsessie met het overheersen van de natuur zal leiden tot verwoesting van onze planeet

‘Onderwerp de aarde.’ Ongeveer drieduizend jaar geleden legde de auteur van het Bijbelboek Genesis deze woorden in de mond van de schepper. Zo werd het idee geboren dat de menselijke soort een bijzondere plaats op aarde inneemt en daarmee het recht heeft om de planeet genadeloos te exploiteren. Een idee dat zich de eeuwen erna ontwikkelde en verspreidde over de wereld. Wie zich ertegen verzette kreeg te maken met kolonisators en uitbuiters die zich beriepen op hogere machten die het nu eenmaal zo bepaald hadden.

In deze universele geschiedenis van de mens en zijn omgeving vertelt Philipp Blom het verhaal van de onderwerping van de natuur, waarvan de negatieve gevolgen steeds duidelijker zichtbaar worden. Alleen als de mensheid zich kan ontdoen van het waanidee boven de natuur te staan, heeft ze een kans van overleven.

Fragment uit Een handvol aarde
De enorm toegenomen productiviteit en activiteit van de mensheid heeft zuiver natuurwetenschappelijk gezien een reactie opgeroepen die elke menselijke vooruitgang aan het wankelen brengt en zelfs haar voortbestaan twijfelachtig maakt, omdat oude recepten plotseling niet meer werken, respectievelijk onaanvaardbaar sterke neveneffecten hebben. Een wereldbeeld dat gedurende duizenden jaren een sleutel bij de hand had om te domineren en uitdagingen te weerstaan, had geen zinvol antwoord op die systemische dynamiek. 

De Franse filosoof Bruno Latour beschrijft de reactie van een verlichte mensheid waarvan de geschiedenis de werkelijkheid niet meer kan beschrijven en waarvan het model ondeugdelijk blijkt: 'De bedreiging door de aarde schokt haar. Het lijkt alsof de aardbol die ze wilden weergeven, registreren, lokaliseren, inperken en opslokken niets anders was dan een zeer provisorische projectie van wat er nog te ontdekken overbleef [...] Ten slotte duikt de aarde aan het begin van de eenentwintigste eeuw weer op als terra incognita - tot ongelovige verbazing van het rijke en verlichte deel van de menselijke soort.

Maar hoe moeten we navigeren op die onbekende aarde? Latour, afkomstig uit een Bourgondische wijnboerenfamilie, ziet het antwoord op de vervreemding van de verlichting in een terugkeer naar de aarde, niet in nostalgische of nationalistische zin, maar als relokalisering van het leven op een concrete plak, in een lichamelijke ervaring van de eigen verbondenheid. In een handvol aarde, merkt hij op, kunnen meer microben leven dan mensen op deze planeet, een microbioom dat door delen van de aardkorst trekt, een universum waarop andere bouwen en dan met andere systemen vervlochten is. Als goede Bourgondiër vat hij dat niet op als de dampende aardkluit van het nationalisme, maar als terroir, de manifestatie van de onverwisselbaarheid van elke plek, elke handvol aarde, die aan wijn zijn individuele karakter verleent, elke verweven leven.

Latour gaat uitvoerig in op de Gaia-hypothese, ontwikkeld door James Lovelock en Lynn Margulis. Die theorie werd door invloedrijke wetenschappers lange tijd afgedaan als esoterisch en tegelijkertijd vanuit een even groot misverstand door esoterici ingepalmd, maar is geheel natuurwetenschappelijk gemotiveerd. Het gaat erom de aarde, respectievelijk de biosfeer als een organisme op te vatten, dat probeert de optimale omstandigheden voor zijn overleven te creëren. 

Lees vooral ook boeken van Bruno Latour die het heeft over het Nieuwe Klimaatregime, dat de mensheid zal dwingen zich anders te gaan verhouden tot de aarde; de kern: minder exploiteren, en zodanig gaan leven dat we haar niet langer plunderen.
()
Voor Bruno Latour biedt de Gaia-hypothese een aantrekkelijke mogelijkheid nieuw te gaan denken over het eigen bestaan op de aarde-als-netwerk. In zijn concept is Gaia tegelijkertijd een metafoor met ambivalente, quasireligieuze resonanties en een cognitieve situatiebeschrijving van het onbekende continent dat voortkomt uit de perspectiefwisseling van de hedendaagse wetenschap en haar idealen.
  Het beeld dat Latour in zijn werk, maar ook in openbare tentoonstellingen en op multimediale performances ontwikkelt, voegt een icoon toe aan zowel de wetenschappelijke als de politieke fantasie. In plaats van te zeggen dat mensen 'op de aarde' leven, dus metaforisch met hun voeten in de modder maar met hun hoofd hoog opgeheven en met hun blik op de verre horizon gericht, als om hun verheven positie boven de natuur te onderstrepen, stelt Latour voor om mensen na te denken als over bewoners van de 'kritische zone' - de dunne, door Lovelock aanschouwelijk voorgestelde membraan van gassen tussen het dode gesteente onder onze voeten en de eeuwige leegte boven onze hoofden, de enige omgeving waarin leven überhaupt mogelijk is: 
()
Voor Latour is de prijs van dat nieuwe denken hoog. De mensen in onze moderne wereld beginnen te beseffen: 'Ze kunnen voor hun toekomstige welvaart niet langer rekenen op die enorme en onuitputtelijke reserve. Modernisering, technologische ontwikkeling, globalisering lijken een gelukkige en onverdiende uitzondering te zijn geweest waar nu een eind aan komt.' (pagina 331-333)

Lees ook: Wat op het spel staat (uit 2017) én Het grote wereldtoneel : over de kracht van verbeelding in crisistijd (uit 2020).

Boeken over onze nieuwe omgang met niet-dieren en dingen

Terug naar Overzicht alle titels

Paul Verhaeghe 8

Onbehagen
De Bezige bij 2023, 285 pagina's  - € 24,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl 

Wikipedia: Paul Verhaeghe (1955)

Korte beschrijving
Een beschouwing op hoe onrust ontstaat in de maatschappij.  Een gevoel van onbehagen maakt deel uit van het mens-zijn. Ondanks de welvaart op alle vlakken neemt de onrust in de maatschappij toe. Paul Verhaeghe laat in dit boek zien dat iedere tijd een eigen gevoel van onbehagen kent, met de daarbij horende typische problemen – zoals in onze tijd een burn-out, het impostersyndroom of de angst om uitgesloten te worden. Hoe kunnen wij onze huidige samenleving typeren, op welke manieren bepaalt die ons als individu, en welk onbehagen sluit daarbij aan? Zijn er verifieerbare verklaringen voor dit onbehagen, in de praktijk van de zorg, het onderwijs en de arbeidsorganisatie? Intelligent en met diepgang geschreven. Met name geschikt voor een geoefend lezerspubliek. Paul Verhaeghe (Roeselare, 1955) is o.a. schrijver, psycholoog, academisch docent en psychoanalist. Hij schreef een klein aantal boeken. Zijn werk werd in meerdere landen uitgegeven.

Tekst op website uitgever
Ondanks de welvaart op alle vlakken heerst er een groot onbehagen in onze maatschappij. Dit gevoel is van alle tijden en maakt deel uit van ons mens-zijn. Paul Verhaeghe laat in dit boek zien dat iedere tijd een eigen gevoel van onbehagen heeft, met de daarbij horende typische problemen – zoals in onze tijd burn-out, narcisme of de angst om uitgesloten te worden.

Hoe kunnen wij onze samenleving typeren, op welke manieren bepaalt die ons als individu, en welk onbehagen sluit daarbij aan? In hoeverre beïnvloedt het doorgedreven individualisme in de westerse wereld het collectieve gevoel van onrust? In Onbehagen kiest Verhaeghe voor een wetenschappelijk onderbouwde analyse, wars van op ideologie gebaseerde kritieken en utopische oplossingen. In zijn herkenbare vlotte en toegankelijke stijl gidst hij ons langs inzichten over deze tijd en verwachtingen voor onze toekomst.

Fragment uit Maatschappij
jaren geleden werd ik als jonge academicus uitgenodigd om een lezing te geven aan Rutgers University in New Brunswick (New Jersey). Op de laatste dag van een congres had ik mijn portie intellectueel voer wel gehad, het was mooi weer, ik besloot om in mijn eentje de buurt rond mijn hotel te verkennen. Korte tijd later bevond ik me in een andere wereld, waar ik de enige 'white caucasian' was. Auto's en huizen waren anders, op de trappenhuizen maakten jonge Afro-Amerikanen plezier, overal hoorde je muziek. Op straat liepen vrouwen met in mijn ogen veel te kleine kinderen. Volwassen mannen zag je nauwelijks. Contact leggen was makkelijk. Ik werd regelmatig aangesproken met de vraag wat ik wilde kopen - dat het over drugs ging, had ik snel door. Met een paar mensen raakte ik aan de praat, over de klassieke vragen: waar kom je vandaan, wat kom je hier doen enzovoorts. En ja, het was inderdaad een andere wereld. Jaren later, toen ik The Wire bekeek, begreep ik de reacties van mijn Amerikaanse collega's toen ik bij het afsluitende diner vertelde waar ik geweest was. Zij zouden zich nooit in dei buurt wagen, dat vonden ze veel te gevaarlijk, ze waren niet racistisch, dat niet, maar daar ronddwalen, nee hoor. het was een andere maatschappij, vertelden ze, waar andere regels golden, met andere omgangsvormen.
  Hoe breng je het anders zijn van een samenleving in kaart? Wanneer we een onbekende ontmoeten, wordt onze houding automatisch bepaald door een intuïtieve inschatting of we te maken hebben met een man of een vrouw. Op bezoek in het buitenland zijn het vaak de genderverhoudingen die onze bewuste aandacht trekken, zeker als ze verschillen van onze eigen cultuur. Een paar jaar geleden was ik in Kopenhagen, waar een opvallend element in het straatbeeld jonge vaders zijn die een kinderwagen voor zich uit duwen. Bezoek je een markt in Rome, dan zie je hoe wat bij ons een zakelijke transactie is ('een kilo tomaten alsjeblieft') ginder een opvoering wordt, met veel gebaren tussen de koper, vaak een vrouw, en de verkoper, vaak een man. Ben je in Salamanca, dan kan je op zondag in de buurt van de Plaza Major de koppels zien paraderen, in hun beste kledij - het zou een opname van David Attenborough kunnen zijn over het paargedrag van en de pikorde bij de primaat genaamd Homo sapiens.
  Wie gedurende een langere periode in een andere cultuur woont en werkt, krijgt na verloop van tijd een aardig beeld van de samenleving waarin hij te gast is. Op de keper beschouwd zijn er vier activiteiten op grond waarvan we overeenkomsten en verschillen tussen maatschappijen in kaart kunnen brengen. De eerste betreft de uitwisselingen tussen mensen, wat veel ruimer is dan een reductie tot louter economische transacties. De tweede sluit daarbij aan, maar is specifieker: hoe verlopen de relaties tussen mensen onderling, bijvoorbeeld tussen mannen en vrouwen, tussen ouders en kinderen? De derde doorkruist de twee vorige en heeft te maken met gezag. Uitwisselingen en verhoudingen grijpen plaats op grond van een onzichtbaar netwerk van afspraken en regels, gestuurd door normen en waarden. Zijn die anders dan 'bij ons', en welke instanties houden toezicht op de naleving? De vierde en laatste activiteit waarin maatschappijen onderling kunnen verschillen, is het minst zichtbaar: op welke manier gaat een samenleving om met existentiële vragen zoals seksualiteit, geboorte en dood, wat is de houding tegenover het transcendente?

Lees ook:   Liefde in tijden van eenzaamheid : over drift en verlangen (2009), Het einde van de psychotherapie  (2011) Identiteit (2012), Autoriteit (2015) en Intimiteit (2018),Houd afstand, raak me aan (2020), Wat brengt u hier? : Sarah Vankersschaever in gesprek met Paul Verhaeghe (2021).

Terug naar Overzicht alle titels

Roy op het Veld

De strijd om energie : hoe we klem kwamen te zitten tussen energiecrisis en klimaatschade
Atlas Contact 2023, 238 pagina's  - € 22,99

Lenen als E-book via bibliotheek.nl

Korte bio van Roy op het Veld (1970)

Korte beschrijving
Herziene editie van het boek ‘De strijd om energie’ (2008)*, waarin journalist Roy op het Veld laat zien waar de wortels van de energiecrisis liggen en hoe olie- en gasrijke landen de omschakeling naar groene energie in de weg staan.  Na de Russische inval in Oekraïne in 2022 werd in Nederland plots duidelijk dat de keuze voor goedkope energie een grote afhankelijkheid van Russische gasleveranties heeft gecreëerd. Het gevolg: dreigende tekorten en torenhoge rekeningen. Nog nooit was de onzekerheid over een basisvoorziening zo groot. Bovendien betaalt het klimaat een hoge prijs voor onze verslaving aan fossiele brandstoffen. Op het Veld toont met behulp van belangrijke stemmen in het energiedebat hoe het koppelen van idealistische doelen aan realistische maatregelen ons uit de energiecrisis kunnen leiden. In een scherpe, diepgravende journalistieke stijl geschreven. Vooral voor geoefende lezers. Roy op het Veld (1970) is freelance­ journalist, auteur en spreker. Hij werkte voor o.m. de VNU, Het Financieele Dagblad en Change Inc. In 2022 verscheen zijn boek 'Eerlijke concurrentie’.

Tekst op website uitgever
Na de Russische inval in Oekraïne draaide Poetin de gaskraan naar Europa dicht. Plots werd duidelijk dat de stelselmatige keuze voor goedkope energie een enorme afhankelijkheid van Russische gasleveranties had gecreëerd. Het gevolg: dreigende tekorten en torenhoge gasrekeningen. Nog nooit was de onzekerheid over een basisvoorziening voor huishoudens en bedrijven zo groot. Ook het klimaat betaalt de prijs voor onze verslaving aan fossiele brandstoffen: de aarde warmt alsmaar verder op en weersextremen richten ieder jaar meer schade aan. In 2008 voorspelde journalist Roy op het Veld dat de wereld door toenemende energiehonger en geopolitieke machtsverschuivingen in een energiecrisis terecht zou komen. In deze herziene editie van De strijd om energie laat hij zien waar de wortels van de crisis liggen en waarom de wetten van de vrije markt en de geopolitieke macht van olie- en gasrijke landen de omschakeling naar groene energie inde weg staan.

Fragment uit 4. Klimaatverandering is nú
De opwarming van de aarde veroorzaakt dus heftiger en frequenter extreem weer. Maar onderliggend doemt een probleem op dat vele malen vernietigender is dan de heftigste moessonregens. De klimaatwetenschap is niet heel duidelijk over de stijging van de zeespiegel. De berichten erover zijn evenwel onheilspellend, zoals de Amerikaanse journalist Elizabeth Kolbert beschrijft in het boek Onder een witte hemel. Kolbert doet hierin verslag van allerlei manieren waarop de mens probeert de natuur te beïnvloeden, van het stroomgebied van de Mississippi tot de hoeveelheid zonlicht die de aarde bereikt. De coronapandemie verhindert dat ze naar Groenland kan afreizen, maar ze spreekt diverse wetenschappers die er onderzoek doen. Groenland wordt bedekt door een ijskap van meer dan 2 kilometers dik. Sinds 1990 is de temperatuur op Groenland met 3 graden gestegen. Steeds meer ijs smelt er weg. Het ijsverlies is gestegen van 30 miljard ton per jaar in 1990 tot 250 miljard ton per jaar in 2020. In de uitzonderlijk warme zomer van 2019 wordt op meer dan 95 procent van het Groenlandse oppervlak smelting waargenomen. Dat jaar verliest Groenland zelfs 600 miljard ton ijs. Wat volgens Kolbert genoeg smeltwater opleverde om een zwembad zo groot als Californië te vullen met ongeveer 1,20 meter water.

  Het smeltproces creëert een zogenoemde 'positieve feedbacklus'. Dat wil zeggen dat het smelten het smeltproces versnelt. Dat komt omdat water donker is, daardoor meer zonlicht absorbeert, en dus sneller opwarmt, terwijl ijs lichtgekleurd is en zonlicht weerkaatst. Zo werkt een kantelpunt. Als er genoeg water is gesmolten, doet de zon de rest. Dan is er geen houden meer aan. Het compleet afsmelten duurt eeuwen, en misschien wel millennia, maar het zou de zeespiegel wereldwijd met 6 tot 7 meter laten stijgen. In feite zou het leven in talloze dichtbevolkte deltagebieden ter wereld onmogelijk worden. Nederland, Bangladesh, de gebieden rond New Orleans en New York in de VS, et cetera, et cetera. maar zoals gezegd is de wetenschap niet eenduidig. Niet alle natuurlijke processen worden doorgrond. Nauwkeurige voorspellingen over wat er precies gebeurt, en in welke tempo dat gaat, zijn er niet. Maar de potentiële dreiging voor al het leven op aarde is enorm. (pagina 149-150)

Bovenstaande woorden zijn inmiddels alweer achterhaald. Een tweet van 23 oktober 2023
https://twitter.com/dwallacewells/status/1716607367788532127 

Terug naar Overzicht alle titels